ከውሻ ወይም ከእንስሳ ንክሻ በኋላ የእብድ ውሻ በሽታን መከላከል Rabies Prevention After a Dog or Animal Bite

ረቂቅ · Draft, not yet reviewed 🚑 የመጀመሪያ እርዳታ

የእንስሳ ንክሻ ሲደርስ ቁስሉን በሳሙናና በብዙ ውሃ ቢያንስ ለ15 ደቂቃ ይታጠቡ። ትንሽ ቢመስልም በዚያው ቀን ወደ ጤና ተቋም ሂደው ክትባት ይጀምሩ።

ቪዲዮው በቅርቡ ይለቀቃል · Video coming soon

ምንድን ነው? (What is it?)

የእብድ ውሻ በሽታ (rabies) በእንስሳ ምራቅ የሚተላለፍና አንጎልን የሚጎዳ ቫይረስ (virus) ነው። ብዙ ጊዜ በውሻ ንክሻ ይተላለፋል፤ ድመትና ሌሎች እንስሳትም ሊያስተላልፉ ይችላሉ።

ምልክት ከታየ በኋላ በሽታው በአብዛኛው ለሕይወት አደገኛ ነው። ነገር ግን ንክሻ ወይም ጭረት እንደደረሰ የሚወሰድ ፈጣን እርምጃ፣ ማለትም ቁስሉን በደንብ መታጠብና በዚያው ቀን ክትባት መጀመር፣ በሽታውን ሊከላከል ይችላል።

በኢትዮጵያ ያልተከተቡ የመንገድ ላይ ውሾች ብዙ ስለሆኑ፣ በተለይ ሕፃናት ለውሻ ንክሻ ተጋላጭ ናቸው። ወደ አገር ቤት የሚጓዙ የዲያስፖራ አባላትም ንክሻ ሲደርስ ምን ማድረግ እንዳለባቸው ማወቅ አለባቸው።

ምልክቶች (Symptoms)

ንክሻ ወይም ጭረት እንደደረሰ የበሽታው ምልክት ወዲያውኑ አይታይም። በሽታው ከሳምንታት እስከ ወራት በኋላ ሊጀምር ይችላል።
መጀመሪያ ትኩሳት፣ በተነከሰው ቦታ ላይ ህመም፣ ማቃጠል ወይም መደንዘዝ ሊኖር ይችላል።
ከዚያ ጭንቀት፣ ግራ መጋባት፣ ውሃ የመዋጥ ፍርሃት፣ ብዙ ምራቅ፣ መንቀጥቀጥ ወይም ሽባነት ሊከተል ይችላል።
ምልክት ከታየ በኋላ በሽታው በአብዛኛው ለሕይወት አደገኛ ነው። ስለዚህ ምልክት አይጠብቁ፤ ንክሻ እንደደረሰ እርምጃ ይውሰዱ።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

ማንኛውም የውሻ፣ የድመት ወይም የሌላ እንስሳ ንክሻ፣ ትንሽ ቢመስልም። በዚያው ቀን ወደ ጤና ተቋም ይሂዱ።
ከባድ ንክሻ፣ ጥልቅ ጭረት፣ ወይም የእንስሳ ምራቅ በተሰበረ ቆዳ ላይ ከደረሰ።
ንክሻው በራስ፣ በፊት፣ በአንገት ወይም በእጅ ላይ ከሆነ።
የነከሰው እንስሳ ያለ ምክንያት የሚያጠቃ፣ ያልታወቀ ወይም ያልተከተበ ከሆነ።
ንክሻ ከደረሰ በኋላ ትኩሳት፣ ግራ መጋባት፣ ውሃ የመዋጥ ፍርሃት ወይም ሽባነት ከጀመረ፣ ወዲያውኑ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ይደውሉ።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

ቁስሉን ወዲያውኑ በብዙ ውሃና በሳሙና ቢያንስ ለ15 ደቂቃ በደንብ ይታጠቡ። ሳሙና ከሌለ በውሃ ብቻ ብዙ ጊዜ ያጠቡት።
ቁስሉን አይቃጥሉ፣ በአፍ አይምጠጡ፣ አይቆርጡት።
ቡና ዱቄት፣ ቅቤ፣ ቅጠል ወይም ሌላ የቤት መድኃኒት አይቀቡበት። እነዚህ ቁስሉን ሊያበክሉና ሕክምናን ሊያዘገዩ ይችላሉ።
ከታጠቡ በኋላ ቁስሉን በንጹሕ ጨርቅ ይሸፍኑና በዚያው ቀን ወደ ጤና ተቋም ይሂዱ።
እንስሳውን ለመያዝ ወይም ለመግደል በራስዎ አይሞክሩ። ደህንነትን ጠብቀው ቀለሙን፣ መጠኑን፣ ባለቤቱንና የሄደበትን አቅጣጫ ያስታውሱ፤ ለአካባቢ ባለሥልጣንም ያሳውቁ።
እንስሳው ደህና ይመስላል ብለው የሰውን ሕክምና በራስዎ አያቁሙ። ለእንስሳው የሚደረግ ክትትል በእንስሳት ሐኪምና በጤና ባለሥልጣን መመሪያ ይሁን።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

ማንኛውም ንክሻ ወይም ጭረት ከደረሰ፣ ትንሽ ቢመስልም፣ በዚያው ቀን።
በአሜሪካ የሌሊት ወፍ (bat) ንክኪ ካለ፣ ወይም የሌሊት ወፍ በመኝታ ክፍል ውስጥ ከተገኘ፣ ንክሻ ባይታይም ሕክምና ይፈልጉ።
ሐኪሙ የቁስሉን ጥልቀት፣ ቦታ፣ የእንስሳውን ዓይነትና የክትባት ታሪክ ገምግሞ የእብድ ውሻ ክትባት (rabies vaccine) ወዲያውኑ ሊጀምር ይችላል።
ከባድ ንክሻ፣ ጥልቅ ጭረት ወይም ምራቅ በተሰበረ ቆዳ ላይ ከደረሰ በቁስሉ ዙሪያ ተጨማሪ መድኃኒት ሊያስፈልግ ይችላል።
ክትባቱን በተሰጠው ቀጠሮ ሁሉ ይሙሉ፤ ሕመም ባይኖርም መካከል አያቋርጡ።
ቀድሞ የእብድ ውሻ ክትባት የወሰዱ ከሆነም አዲሱን ንክሻ ለባለሙያ ያሳውቁ።
ሐኪሙ የቴታነስ (tetanus) ክትባት ያስፈልግ እንደሆነም ይመለከታል።

መከላከያ (Prevention)

ውሾችን በየጊዜው ያስከትቡ።
ሕፃናትን ከማያውቁት ውሻ ያርቁ። እንስሳን እንዳያስቆጡ፣ የሚበላ ወይም የሚተኛ ውሻን እንዳይነኩ ያስተምሩ።
ወደ ኢትዮጵያ ሲጓዙ የመንገድ ላይ ውሾችንና ያልታወቁ እንስሳትን አይንኩ።
ከእንስሳት ጋር ብዙ የሚሠሩ ወይም ወደ ተጋላጭ አካባቢ የሚጓዙ ከሆነ ስለ ቅድመ ክትባት ሐኪም ያማክሩ።
ንክሻ ሲደርስ ቁስሉን ለ15 ደቂቃ አጥቦ ወዲያውኑ ሕክምና መፈለግ ሕይወትን ያድናል።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

ይህ ንክሻ የእብድ ውሻ ክትባት ያስፈልገዋል?
ስንት ጊዜ መከተብ አለብኝ? ቀጠሮዎቹ መቼ ናቸው?
በቁስሉ ዙሪያ ተጨማሪ መድኃኒት ያስፈልገኛል?
የቴታነስ ክትባትም ያስፈልገኛል?

ሙሉ ጽሑፍ · Full transcript of the video

የእብድ ውሻ በሽታ (Rabies) በእንስሳ ምራቅ የሚተላለፍና አንጎልን የሚጎዳ ቫይረስ ነው። ብዙ ጊዜ በውሻ ንክሻ ይተላለፋል፣ ድመትና ሌሎች እንስሳትም ሊያስተላልፉ ይችላሉ።

ምልክት ከታየ በኋላ በሽታው በአብዛኛው ለሕይወት አደገኛ ነው። ነገር ግን ንክሻ ወይም ጭረት እንደደረሰ ፈጣን እርምጃ በሽታውን ሊከላከል ይችላል።

ቁስሉን ወዲያውኑ በብዙ ውሃና በሳሙና ቢያንስ ለአሥራ አምስት ደቂቃ በደንብ ይታጠቡ። ሳሙና ከሌለ በውሃ ብቻ ብዙ ጊዜ ያጠቡት።

ቁስሉን አትቃጥሉ፣ በአፍ አትምጡ፣ አትቆርጡት፣ ቡና ዱቄት፣ ቅቤ፣ ቅጠል ወይም ሌላ የቤት መድኃኒት አትቀቡበት። እነዚህ ቁስሉን ሊያበክሉና ሕክምናን ሊያዘገዩ ይችላሉ።

ንክሻው ትንሽ ቢመስልም በዚያው ቀን ወደ ጤና ተቋም ይሂዱ። ሐኪሙ የቁስሉን ጥልቀት፣ ቦታ፣ የእንስሳውን ዓይነትና የክትባት ታሪክ ይገመግማል።

እንደ ተጋላጭነቱ የእብድ ውሻ ክትባት ወዲያውኑ ሊጀመር ይችላል። ከባድ ንክሻ፣ ጥልቅ ጭረት ወይም ምራቅ በተሰበረ ቆዳ ላይ ከደረሰ በቁስሉ ዙሪያ ተጨማሪ መድኃኒት ሊያስፈልግ ይችላል።

ክትባቱን በተሰጠው ቀጠሮ ሁሉ ይሙሉ፤ ሕመሙ ባለመኖሩ መካከል አያቋርጡ። ቀድሞ የእብድ ውሻ ክትባት የወሰዱ ከሆነም አዲሱን ንክሻ ለባለሙያ ያሳውቁ።

እንስሳውን ለመያዝ ወይም ለመግደል በራስዎ አይሞክሩ። ደህንነትን ጠብቀው ቀለሙን፣ መጠኑን፣ ባለቤቱንና የሄደበትን አቅጣጫ ያስታውሱ፣ ለአካባቢ ባለሥልጣንም ያሳውቁ።

ለእንስሳው የሚደረግ ክትትል በእንስሳት ሐኪምና በጤና ባለሥልጣን መመሪያ ይሁን። እንስሳው ደህና ይመስላል ብለው የሰውን ሕክምና በራስዎ አያቁሙ።

ውሾችን በየጊዜው ማስከተብ፣ ሕፃናትን ከማያውቁት ውሻ ማራቅና ንክሻ ሲደርስ ቁስሉን ለአሥራ አምስት ደቂቃ አጥቦ ወዲያውኑ ሕክምና መፈለግ ሕይወትን ያድናል።