የሕፃናት ክትባት፣ ያመለጡ መጠኖችና የኩፍኝ መከላከያ Childhood Vaccines, Missed Doses and Measles Prevention

ምንድን ነው? (What is it?)

የሕፃናት ክትባት (childhood vaccines) ተላላፊ በሽታዎችን በመከላከል የልጅዎን በሽታ የመከላከል አቅም ያጠናክራል። ክትባቱ ሰውነት በሽታውን ሳይታመም እንዲያውቀውና እንዲዋጋው ያስተምረዋል። በኢትዮጵያ የክትባት አገልግሎት በሁሉም የመንግሥት ጤና ተቋማት በነፃ ይሰጣል፤ በአሜሪካም ለሕፃናት ክትባት በጤና መድን (insurance) ወይም በነፃ ፕሮግራሞች ይገኛል።

ኩፍኝ (measles) በጣም ተላላፊ የቫይረስ በሽታ ነው። በሳልና በማስነጠስ በአየር ይተላለፋል፤ ያልተከተበ ልጅ ከታማሚ ጋር ከተገናኘ በቀላሉ ይያዛል። የሳንባ ምች (pneumonia)፣ ተቅማጥ፣ የአንጎል ማበጥ (encephalitis) እና ሞት ሊያስከትል ይችላል፤ በተለይ የአመጋገብ እጥረት ላለባቸው ሕፃናት አደገኛ ነው።

ኩፍኝን ሙሉ በሙሉ ለመከላከል፣ በአገራችን የክትባት መርሐ ግብር መሠረት ሁለት መደበኛ የኩፍኝ ክትባቶች (two routine measles doses) ያስፈልጋሉ። ሁለቱም መጠኖች ካልተሰጡ መከላከያው ሙሉ አይደለም።

ምልክቶች (Symptoms)

ከክትባት በኋላ የተለመዱና ጉዳት የሌላቸው ምልክቶች (mild post-vaccine reactions)፦

• መጠነኛ ትኩሳት።
• የተወጋው ቦታ ላይ ህመም፣ መቅላት ወይም ማበጥ።
• ትንሽ መረበሽ ወይም እንቅልፍ።
• እነዚህ ምልክቶች ብዙ ጊዜ በፍጥነት ይጠፋሉ።

የኩፍኝ በሽታ ዋና ዋና ምልክቶች፦

• ከፍተኛ ትኩሳት (high fever)።
• ሳል፣ ንፍጥ።
• የዓይን መቅላት።
• ከጥቂት ቀናት በኋላ ከፊት ጀምሮ ወደ ሰውነት የሚወርድ ሽፍታ (rash)።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

• ከፍተኛ የመተንፈስ ችግር (difficult breathing)። ወዲያውኑ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ይደውሉ።
• ማንቀጥቀጥ (convulsions)።
• ከፍተኛ አቅም ማጣት፣ አለመንቃት፣ ጡት መጥባት ወይም ፈሳሽ መጠጣት አለመቻል።
• የሰውነት ፈሳሽ እጥረት (dehydration)፦ ሽንት መቀነስ፣ የደረቀ አፍ፣ ያለ እንባ ማልቀስ።
• ከክትባት በኋላ ከባድ የአለርጂ ምልክት፣ የፊት ወይም የከንፈር ማበጥ፣ የመተንፈስ ችግር። ይህ በጣም አልፎ አልፎ ነው።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

• የክትባት ካርድዎን በጥንቃቄ ይያዙ። ልጅዎ የወሰዳቸውንና የሚቀሩትን ክትባቶች በመርሐ ግብሩ (vaccine schedule) መሠረት ይከታተሉ። ወደ አሜሪካ ሲመጡ ወይም ወደ ኢትዮጵያ ሲሄዱ ካርዱን ይዘው ይሂዱ።
• ያመለጠ ክትባት (missed doses) ካለ ዙሩን ከጅምሩ መድገም አያስፈልግም። ከጤና ባለሙያ ጋር ተመካክረው ቀሪዎቹን በአፋጣኝ ያሰጡ።
• በበሽታ መከሰት ወቅት የተሰጠ ድንገተኛ ክትባት ቀጣይ የሚሰጡትን መደበኛ መጠኖች (routine later doses) አይተካም፤ መደበኛውን ይቀጥሉ።
• ከክትባት በኋላ መጠነኛ ትኩሳት ካለ ልጅዎን ያሳርፉ፣ ፈሳሽ ይስጡ። ስለ ትኩሳት ማስታገሻ የጤና ባለሙያውን ይጠይቁ።
• ልጅዎ የኩፍኝ ምልክት ካሳየ፣ ወደ ጤና ተቋም ከመሄድዎ በፊት ቅድሚያ ይደውሉ (call ahead)፤ በሽታው ወደ ሌሎች እንዳይዛመት።
• ታማሚውን ከሌሎች ሕፃናት፣ ከእርጉዝ ሴቶችና በሽታ የመከላከል አቅማቸው ከተዳከመ ሰዎች (immunocompromised people) ያርቁ።
• ታማሚው ብዙ ፈሳሽ ይጠጣ፤ ጡት ማጥባትን አያቋርጡ።
• ኩፍኝን የሚያድን የተለየ መድኃኒት የለም፤ ሕክምናው ምልክቶችን መቆጣጠርና ችግሮችን መከላከል ነው።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• ልጅዎ የኩፍኝ ምልክቶች፣ ትኩሳት፣ ሳል፣ ንፍጥ፣ የዓይን መቅላትና ሽፍታ ካሳየ። ከመሄድዎ በፊት ይደውሉ።
• ያመለጠ ክትባት ካለ፣ ወይም ካርዱ ከጠፋ።
• ከክትባት በኋላ ትኩሳቱ ከፍተኛ ከሆነ ወይም ካልጠፋ።
• ልጅዎ ኩፍኝ ካለበት ሰው ጋር ከተገናኘና ያልተከተበ ከሆነ፤ በአፋጣኝ የሚሰጥ መከላከያ ሊኖር ይችላል።
• ወደ ኢትዮጵያ ጉዞ ከማድረግዎ በፊት ልጅዎ ክትባቱን ሙሉ ማድረጉን ያረጋግጡ።

መከላከያ (Prevention)

• ሁሉንም መደበኛ ክትባቶች በጊዜው ያሰጡ፤ ለኩፍኝ ሁለት መጠኖች።
• ያመለጠን ክትባት ወዲያውኑ ያሟሉ።
• የኩፍኝ ክትባት ራሱ በሽታውን ያመጣል የሚለው አመለካከት ስህተት ነው። ክትባቱ በሳይንስ የተረጋገጠ (scientifically proven) ነው፤ የልጅዎን ጤና በተገቢው ይጠብቃል።
• ክትባት በመንግሥት ጤና ተቋማት በነፃ ይሰጣል፤ ይህን ዕድል ይጠቀሙ።
• ታማሚን ማራቅና ቅድሚያ መደወል የበሽታውን ስርጭት ይቀንሳል።
• ኅብረተሰቡ በጋራ ሲከተብ የኩፍኝ ወረርሽኝ (measles outbreak) እና ሌሎች ተላላፊ በሽታዎች ከአካባቢያችን ይጠፋሉ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• ልጄ የቀረው ክትባት አለ? መቼ ነው የሚቀጥለው?
• የክትባት ካርዱ ከጠፋ ምን ላድርግ?
• ወደ ኢትዮጵያ ከመጓዛችን በፊት ተጨማሪ ክትባት ያስፈልገዋል?
• ከክትባት በኋላ ትኩሳት ቢመጣ ምን ልስጠው?