የጉበት በሽታ Liver Disease

ምንድን ነው? (What is it?)

ጉበት (liver) ከሆዳችን በላይኛው ቀኝ በኩል ከጎድን አጥንቶች ስር ይገኛል። ከአምስት መቶ በላይ ተግባራትን ያከናውናል።

ዋነኞቹ የጉበት በሽታ መንስኤዎች የጉበት ብግነት ቫይረሶች (hepatitis viruses)፣ አልኮል እና በጉበት ውስጥ ስብ መከማቸት ናቸው። ሄፓታይተስ ቢ (hepatitis B) እና ሄፓታይተስ ሲ (hepatitis C) በደም፣ ባልጸዳ መርፌ እና በመውለድ ጊዜ ከእናት ወደ ልጅ ይተላለፋሉ። በአገራችን ሄፓታይተስ ቢ የተስፋፋ ስለሆነ መመርመርና መከተብ ወሳኝ ነው።

አልኮል በብዛትና በተደጋጋሚ ሲጠጣ የጉበት ሕዋሳትን ይገድላል። ስብ (fat) የቋጠረ ጉበት (fatty liver) ደግሞ ከውፍረትና ከስኳር በሽታ ጋር ይያያዛል። የማይታወቁ ቅጠላ ቅጠሎችና ባህላዊ መድኃኒቶችም ጉበትን ክፉኛ ሊጎዱ ይችላሉ። ጉዳቱ ለዓመታት ከቀጠለ ጤናማው ሕዋስ በጠባሳ እየተተካ ይሄዳል፤ ይህ የጉበት መጨማደድ (cirrhosis) ይባላል። የተጨማደደ ጉበት ሥራውን በአግባቡ መሥራት አይችልም፤ የጉበት ካንሰር (liver cancer) ተጋላጭነትንም ይጨምራል።

ምልክቶች (Symptoms)

• የጉበት በሽታ ብዙ ጊዜ በመጀመሪያ ምንም ምልክት አያሳይም።
• ድካም፣ የምግብ ፍላጎት መቀነስ ወይም ማቅለሽለሽ ሊኖር ይችላል።
• ዓይንና ቆዳ ቢጫ መሆን (jaundice)።
• ሆድ በፈሳሽ መነፋት።
• እግር ማበጥ።

የመጨረሻዎቹ ሦስቱ የከፋ ጉዳት ምልክቶች ናቸው።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

• ዓይንና ቆዳ ቢጫ መሆን።
• ሆድ በፈሳሽ መነፋትና እግር ማበጥ።
• ደም ማስመለስ ወይም ጥቁር ሰገራ።
• ግራ መጋባት፣ ከባድ እንቅልፍ ወይም ራስን መሳት።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

• አልኮልን ያቁሙ ወይም በእጅጉ ይቀንሱ። ይህ ጉበትን ያሳርፋል።
• የማይታወቁ ቅጠላ ቅጠሎችና ባህላዊ መድኃኒቶች አይውሰዱ፤ ጉበትን ክፉኛ ሊጎዱ ይችላሉ።
• ጤናማ ክብደት ይጠብቁ፣ አትክልትና ፍራፍሬ ይመገቡ፣ ሰውነትዎን ያንቀሳቅሱ። ይህ ስብ እንዳይከማች ይረዳል።
• የስኳር በሽታ ካለብዎ በደንብ ይቆጣጠሩ።
• ማንኛውንም አዲስ መድኃኒት ከመውሰድዎ በፊት ሐኪምዎን ያማክሩ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• ቀላል የደም ምርመራ የጉበትን ጤንነት ማሳየት ይችላል። ምልክት ባይኖርም ምርመራ ያድርጉ።
• ሄፓታይተስ ቢ እና ሲ ይመርመሩ፤ ሄፓታይተስ ቢ ካልተከተቡ ይከተቡ።
• አልኮል በብዛት የሚጠጡ ከሆኑ፣ ውፍረት ወይም የስኳር በሽታ ካለብዎ ቀደም ብለው ይመርመሩ።
• ዓይን ወይም ቆዳ ቢጫ ከሆነ፣ ሆድ ከተነፋ ወይም እግር ካበጠ ሳይዘገዩ።

በሽታው ቀድሞ ከታወቀ ጉበት የመዳንና የማገገም እድሉ ሰፊ ነው።

መከላከያ (Prevention)

• የሄፓታይተስ ቢ ክትባት ይውሰዱ፤ ቤተሰብዎም ይከተቡ።
• ያልጸዳ መርፌ አይጠቀሙ፤ ምላጭና ሌሎች ደም የሚነኩ ዕቃዎችን አይጋሩ።
• ነፍሰ ጡር እናቶች በእርግዝና ክትትል ጊዜ ሄፓታይተስ ቢ ይመርመሩ።
• አልኮል ያቁሙ ወይም ይቀንሱ።
• ጤናማ ክብደት ይጠብቁ፣ አትክልትና ፍራፍሬ ይመገቡ፣ በየቀኑ ይንቀሳቀሱ።
• የማይታወቁ ባህላዊ መድኃኒቶችን ያስወግዱ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• ሄፓታይተስ ቢ እና ሲ ተመርምሬያለሁ? ክትባት ያስፈልገኛል?
• የጉበት የደም ምርመራ ውጤቴ ምን ያሳያል?
• ስብ የቋጠረ ጉበት አለብኝ? ምን ላድርግ?
• የምወስዳቸው መድኃኒቶች ጉበቴን ይጎዳሉ?