ሄፓታይተስ ቢና ሲ፣ ስርጭት፣ ምርመራና መከላከል Hepatitis B and C: Transmission, Testing and Prevention

ምንድን ነው? (What is it?)

ሄፓታይተስ ቢና ሲ (hepatitis B and C) ጉበትን የሚያጠቁ ቫይረሶች ናቸው። ሳይታወቁ ለረጅም ጊዜ በሰውነት ውስጥ ቆይተው የጉበት ብግነት (inflammation)፣ ጠባሳ (cirrhosis) ወይም የጉበት ካንሰር ሊያስከትሉ ይችላሉ። ብዙ ሰዎች ለዓመታት ምንም ምልክት አይሰማቸውም።

ቫይረሶቹ በዋናነት የሚተላለፉት በበሽታው ከተያዘ ሰው ደም (infected blood) ጋር ንክኪ ሲፈጠር፣ ደህንነቱ ያልተረጋገጠ መርፌ ሲሰጥ፣ ያልተመረመረ ደም (unscreened blood) ሲወሰድ፣ የጋራ መላጫ ወይም የጥርስ ብሩሽ ሲጠቀሙና ጥንቃቄ በጎደለው የግብረ ሥጋ ግንኙነት ነው። ሄፓታይተስ ቢ ብዙውን ጊዜ ከእናት ወደ ልጅ በወሊድ ጊዜ ወይም በልጅነት ዕድሜ ይተላለፋል። በመተቃቀፍ፣ አብሮ በመብላት ወይም በማሳል በፍጹም አይተላለፉም።

ኢትዮጵያ ሄፓታይተስ ቢ በብዛት ከሚገኝባቸው አገሮች አንዷ ነች፤ ብዙዎቻችን በልጅነት ተይዘን ሳናውቅ ልንኖር እንችላለን። ስለዚህ በዲያስፖራ የሚኖሩ ኢትዮጵያውያን ቢያንስ አንድ ጊዜ መመርመር ይመከራል።

ምልክቶች (Symptoms)

• ብዙ ጊዜ ምንም ምልክት የለም፤ በሽታው ለዓመታት ሊደበቅ ይችላል።
• ምልክት ሲኖር፦ ድካም፣ የምግብ ፍላጎት መቀነስ፣ ማቅለሽለሽ፣ በሆድ የላይኛው ቀኝ ክፍል ሕመም።
• የዓይን ወይም የቆዳ ቢጫ መሆን (jaundice)፣ ጥቁር ሽንት፣ ነጣ ያለ ሰገራ።
• በምልክት ላይ ብቻ ተመሥርቶ መመርመር (symptoms-only testing) በቂ አይደለም፤ ተጋላጭነትን መሠረት ያደረገ ምርመራ ያስፈልጋል።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

• የዓይንና የቆዳ ቢጫ መሆን በፍጥነት እየባሰ ከሄደ።
• ደም ማስታወክ ወይም ጥቁር ሰገራ።
• ሆድ ወይም እግር ማበጥ።
• ግራ መጋባት ወይም ከመጠን በላይ እንቅልፍ።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

• ቫይረሱ እንዳለብዎት ከታወቀ የሕክምና ክትትልዎን አያቋርጡ፤ የታዘዘውን መድኃኒት በትክክል ይውሰዱ።
• አልኮል ያስወግዱ፤ ጉበቱን የበለጠ ይጎዳል።
• ማንኛውንም መድኃኒት፣ የእፅዋት ዝግጅት ወይም ተጨማሪ ምግብ ከመውሰድ በፊት ሐኪምዎን ይጠይቁ።
• መላጫ፣ የጥርስ ብሩሽ፣ የጥፍር መቁረጫ ወይም መርፌ ከማንም ጋር አይጋሩ።
• የቤተሰብ አባላትና የግብረ ሥጋ አጋርዎ እንዲመረመሩና ለሄፓታይተስ ቢ እንዲከተቡ ያድርጉ።
• ራስዎን አያግልሉ፤ በመተቃቀፍ፣ አብሮ በመብላት ወይም በማሳል አይተላለፍም።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• አዋቂዎች ቢያንስ አንድ ጊዜ የሄፓታይተስ ቢና ሲ የደም ምርመራ (screening test) ያድርጉ፣ በተለይ ተጋላጭ ከሆኑ።
• ነፍሰጡር እናቶች በእርግዝና ክትትል ጊዜ ይመርመሩ፤ የራሳቸውንና የልጃቸውን ጤና ይጠብቃል።
• የመጀመሪያው ምርመራ ቫይረሱ መኖሩን ካሳየ ተጨማሪ ማረጋገጫ ምርመራ (confirmatory evaluation) ያስፈልጋል።
• ያልተመረመረ ደም ወስደው፣ ደህንነቱ ያልተረጋገጠ መርፌ ወይም ንቅሳት ከተደረገልዎት፣ ወይም የቤተሰብ አባል ቫይረሱ ካለበት።
• ሄፓታይተስ ቢ በሕክምና ክትትል ይቆጣጠራል፤ ሄፓታይተስ ሲ ደግሞ በዘመናዊ መድኃኒቶች (direct-acting antivirals) ሙሉ በሙሉ ይድናል።

መከላከያ (Prevention)

• ለሄፓታይተስ ቢ አስተማማኝ ክትባት (HBV vaccine) አለ። ሕፃናት ከተወለዱ በኋላ ወዲያውኑ ይከተቡ፤ ያልተከተቡ አዋቂዎችም መከተብ ይችላሉ።
• ለሄፓታይተስ ሲ እስካሁን ክትባት የለም፤ መከላከያው ጥንቃቄ ብቻ ነው።
• ንጹህና የጸዳ የህክምና መሳሪያዎችን (sterile equipment) ብቻ ይጠቀሙ፤ የተመረመረ ደም ብቻ ይውሰዱ።
• መርፌዎችንና ስለታም ነገሮችን ከማንም ጋር አይጋሩ። ንቅሳትና መበሳት በጸዳ መሳሪያ ብቻ።
• አስፈላጊ በሆነበት ቦታ ሁሉ ኮንዶም ይጠቀሙ።
• ነፍሰጡር እናቶች ይመርመሩ፤ ቫይረሱ ካለ ሕፃኑ ሲወለድ ወዲያውኑ ክትባት እንዲያገኝ ያድርጉ።
• በሄፓታይተስ የተያዙ ሰዎችን ከማግለል (stigma) ይልቅ ወደ ምርመራ፣ ክትትልና ሕክምና እንዲደርሱ በክብር ይደግፉ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• የሄፓታይተስ ቢና ሲ ምርመራ ተደርጎልኛል? ካልሆነ አሁን ማድረግ እችላለሁ?
• ለሄፓታይተስ ቢ ክትባት ያስፈልገኛል? ተከትቤ ከሆነ መከላከያ አለኝ?
• ቫይረሱ ካለብኝ ጉበቴ ምን ያህል ተጎድቷል? ሕክምና መጀመር አለብኝ?
• ቤተሰቤ መመርመር አለበት?