የስኳር በሽታ Diabetes

ምንድን ነው? (What is it?)

በተለምዶ የስኳር በሽታ ወይም ዳያቢቲስ (diabetes) የምንለው፣ በደማችን ውስጥ ያለው ግሉኮስ (glucose) ከመደበኛው በላይ ሆኖ ሲቆይ ነው። የበላነው ምግብ በሰውነታችን ውስጥ ወደ ግሉኮስ ይቀየራል። ከቆሽት (pancreas) የሚመነጨው ኢንሱሊን (insulin) ደግሞ ግሉኮስን ሴሎቻችን እንዲጠቀሙበት ይረዳል። ኢንሱሊን በቂ ካልሆነ፣ ወይም ሰውነታችን ለኢንሱሊን ተገቢውን ምላሽ ካልሰጠ፣ ግሉኮስ በደም ውስጥ ይከማቻል።

ሁለት ዋና ዓይነቶች አሉ። በዓይነት አንድ (type 1 diabetes)፣ የሰውነት መከላከያ ሥርዓት (immune system) ተሳስቶ ኢንሱሊን የሚያመነጩትን የቆሽት ሴሎች ያጠቃል። በዓይነት ሁለት (type 2 diabetes) ግን፣ ሴሎቻችን ለኢንሱሊን የሚሰጡት ምላሽ ይቀንሳል፤ ጊዜ እያለፈ ሲሄድም ቆሽት በቂ ኢንሱሊን ማምረት ይሳነዋል። በጎልማሶች ላይ በብዛት የሚታየው ዓይነት ሁለት ነው።

ከፍተኛ የደም ስኳር ለረጅም ጊዜ ከቆየ የደም ሥሮችንና ነርቮችን ሊጎዳ ይችላል፤ በዚህም ዓይን፣ ኩላሊት፣ ልብ እና እግር ላይ ችግር ሊፈጠር ይችላል። መልካም ዜናው፣ የስኳር በሽታን መቆጣጠር ይቻላል፤ ዓይነት ሁለትን ደግሞ መከላከል ይቻላል።

ምልክቶች (Symptoms)

• ብዙ ጊዜ መሽናት እና ከመጠን በላይ መጠማት።
• ቶሎ መድከም።
• የዓይን ብዥታ (blurred vision)።
• ሳይታሰብ ክብደት መቀነስ።

ብዙ ሰዎች፣ በተለይ ዓይነት ሁለት ያለባቸው፣ በመጀመሪያ ምንም ምልክት ላይኖራቸው ይችላል። በሽታው እንዳለ ለማወቅ የደም ምርመራ (blood test) ያስፈልጋል። ኤ ዋን ሲ (A1C) እና የጾም የደም ስኳር (fasting blood glucose) በብዛት ከሚደረጉት ምርመራዎች መካከል ናቸው።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

• መድኃኒት ወይም ኢንሱሊን የሚወስዱ ከሆነ፦ ላብ፣ መንቀጥቀጥ፣ ግራ መጋባት ወይም ራስን መሳት። ይህ የደም ስኳር በጣም ዝቅ ማለት (low blood sugar) ሊሆን ይችላል። ንቁ ከሆኑ ስኳር ያለው ነገር ወዲያውኑ ይውሰዱ፤ ራሳቸውን ከሳቱ ወዲያውኑ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ይደውሉ። ራሱን የሳተ ሰው አፍ ውስጥ ምንም አያስገቡ።
• ከፍተኛ ጥማትና ብዙ መሽናት ከከባድ ማስመለስ፣ ከሆድ ህመም፣ ከጥልቅ ትንፋሽ ወይም ከድብታ ጋር። የደም ስኳር በጣም ከፍ ብሎ ሊሆን ይችላል።
• የደረት ህመም፣ የፊት መጣመም፣ የአንድ ወገን ድክመት፣ የንግግር መዛባት ወይም ድንገተኛ የእይታ መቀነስ።
• የተበከለ ወይም የማይድን የእግር ቁስል።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

• ጤናማ ምግብ ይመገቡ። ፋይበር (fiber) ያላቸው አትክልቶች፣ ጥራጥሬዎችና ሙሉ እህሎች ስኳር ቀስ ብሎ ወደ ደም እንዲገባ ያግዛሉ። ጣፋጭ መጠጦችን ይቀንሱ።
• መደበኛ እንቅስቃሴ ያድርጉ፤ አዘውትሮ መራመድ፣ ረጅም ጊዜ አለመቀመጥ።
• መድኃኒት ወይም ኢንሱሊን ከታዘዘልዎት በትክክል ይውሰዱ። በራስዎ አያቋርጡ።
• የደም ስኳርዎን በየጊዜው ይለኩ፤ ውጤቱን ይመዝግቡ። ምግብ፣ እንቅስቃሴና መድኃኒት ያላቸውን ተጽዕኖ ለመረዳት ይረዳል።
• ጤናማ ክብደት ይጠብቁ፤ ትንባሆ ያስወግዱ።
• እግርዎን በየቀኑ ይመልከቱ፤ ቁስል ወይም መቅላት ካለ ቶሎ ይታዩ።
• በቂ እንቅልፍ ያግኙ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• ከላይ ያሉት ምልክቶች ካሉዎት፣ ሳይዘገዩ የጤና ባለሙያ (healthcare professional) ያነጋግሩ፤ የደም ምርመራ ይጠይቁ።
• ክብደትዎ ከበዛ፣ በቤተሰብ ውስጥ የስኳር በሽታ ካለ፣ ወይም የደም ግፊት ካለብዎ፣ ምልክት ባይኖርም ምርመራ ይጠይቁ።
• የስኳር በሽታ ካለብዎ መደበኛ ክትትል ያስፈልጋል፤ የዓይን፣ የኩላሊትና የእግር ምርመራዎችን በጊዜው ያድርጉ።
• መድኃኒት እየወሰዱ ስኳሩ ካልተቆጣጠረ፣ ወይም መድኃኒቱ ዝቅተኛ ስኳር ካመጣ።
• ሲታመሙ የደም ስኳር ሊጨምር ወይም ሊቀንስ ስለሚችል፣ የታመሙ ቀናት ዕቅድ (sick day plan) ከሐኪምዎ ጋር ያዘጋጁ።

መከላከያ (Prevention)

• ጤናማ ክብደት ይጠብቁ።
• ንቁ ይሁኑ፤ በየቀኑ ይንቀሳቀሱ።
• ትንባሆ ያስወግዱ።
• ጣፋጭ መጠጦችን ይቀንሱ፤ ፋይበር ያለው ምግብ ይምረጡ።
• ተጋላጭ ከሆኑ በየጊዜው የደም ስኳር ምርመራ ያድርጉ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• የእኔ የኤ ዋን ሲ ግብ ስንት ነው?
• የደም ስኳሬን ቤት ውስጥ መለካት አለብኝ? በምን ያህል ጊዜ?
• ዓይኔን፣ ኩላሊቴንና እግሬን መቼ መመርመር አለብኝ?
• በምመገበው የኢትዮጵያ ምግብ ላይ ምን ማስተካከል አለብኝ?