የብረት ማሟያን በደህና መውሰድ Safe Iron Supplementation

ምንድን ነው? (What is it?)

ብረት (iron) ሰውነታችን ሄሞግሎቢን (hemoglobin) ለመሥራት የሚጠቀምበት ማዕድን ነው። ሄሞግሎቢን በቀይ የደም ሴሎች ውስጥ ሆኖ ኦክስጅንን ወደ መላው ሰውነት ያደርሳል። ብረት ሲያንስ ሰውነት በቂ ሄሞግሎቢን አይሠራም፤ ይህም የደም ማነስ (anemia) ያመጣል።

ነገር ግን ሁሉም የደም ማነስ የብረት እጥረት (iron deficiency) አይደለም። ሌሎች የቫይታሚን እጥረቶችና በሽታዎችም የደም ማነስ ሊያመጡ ይችላሉ። ስለዚህ የብረት ማሟያ (iron supplement) በራስ ውሳኔ ከመጀመር በፊት የደም ምርመራ (blood test) እና የባለሙያ ምክር ያስፈልጋል።

በአሜሪካ የብረት ማሟያ ያለ ማዘዣ በቀላሉ ስለሚገኝ፣ ብዙ ሰዎች ድካም ሲሰማቸው በራሳቸው ይጀምራሉ። ብረት ግን ከመጠን በላይ ሲወሰድ ጎጂ ነው፤ ለልጆች ደግሞ መርዛማ ነው። በእርግዝና ወቅት ብረትና ፎሊክ አሲድ (folic acid) ብዙ ጊዜ ስለሚመከሩ፣ የባለሙያዎን መመሪያ መከተል አስፈላጊ ነው።

ምልክቶች (Symptoms)

የብረት እጥረት ወይም የደም ማነስ ሲኖር፦

• በቀላሉ መድከም።
• ራስ ማዞር።
• ፊትና የዓይን ውስጠኛ ክፍል መገርጣት።
• በትንሽ እንቅስቃሴ ትንፋሽ ማጠር፣ የልብ ምት መፍጠን።

ዋናው ነጥብ፦ እነዚህ ምልክቶች ብቻቸውን የብረት እጥረት አያረጋግጡም። ምክንያቱን የሚለየው የደም ምርመራ ነው። ብረት ሳያስፈልግ መውሰድ ጥቅም የለውም፤ ጉዳትም ሊኖረው ይችላል።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ብዙ ብረት ለልጆች መርዛማ ነው። ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

• ልጅ የብረት እንክብል ወይም ብረት ያለበት የቫይታሚን እንክብል ከበላ፣ ምንም ምልክት ባይታይም፣ ወዲያውኑ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ይደውሉ ወይም የመመረዝ መርጃ መስመር (poison control) ያነጋግሩ። እስኪታመም አይጠብቁ።
• ልጅ ብረት ከበላ በኋላ ማስታወክ፣ ተቅማጥ (በተለይ ጥቁር ወይም ደም ያለበት)፣ የሆድ ሕመም ወይም ድብታ ከታየ።
• በዕረፍት ላይ ሆነው ትንፋሽ ማጠር፣ የደረት ሕመም ወይም ራስን መሳት ካጋጠመዎ። ይህ ከባድ የደም ማነስ ሊሆን ይችላል።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

• ማሟያ ከመጀመርዎ በፊት የደም ምርመራና የባለሙያ ምክር ያግኙ።
• ብረት ያለባቸውን ምግቦች ይመገቡ፦ ሥጋ፣ ምስር፣ ባቄላና ጥቁር አረንጓዴ ቅጠሎች እንደ ጎመን።
• ቫይታሚን ሲ (vitamin C) የብረት መዋሃድን ይረዳል። ብረት ያለበትን ምግብ ወይም ማሟያ ከብርቱካን፣ ከቲማቲም ወይም ከሎሚ ጋር ይውሰዱ።
• ሻይ፣ ቡናና ካልሲየም (calcium) መዋሃድን ይቀንሳሉ። ማሟያውን ከቡና፣ ከሻይ ወይም ከወተት ጋር በአንድ ጊዜ አይውሰዱ።
• ማሟያ ከታዘዘልዎ የታዘዘውን መጠን ብቻ ይውሰዱ። በራስዎ አይጨምሩ።
• ማቅለሽለሽ ወይም ድርቀት (constipation) ካስቸገረዎት ማሟያውን በራስዎ አያቋርጡ፤ ባለሙያዎን ያማክሩ። ከምግብ ጋር መውሰድ ማቅለሽለሽን ሊቀንስ ይችላል።
• ብረት ሲወስዱ ሰገራ ጥቁር መሆኑ የተለመደ ነው፤ ሕመም ወይም ደም ካለ ግን ሐኪም ያሳዩ።
• ማሟያውን ከልጆች እጅና ዓይን ራቅ አድርገው፣ በተዘጋ መያዣ ያስቀምጡ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• ተደጋጋሚ ድካም ወይም ማዞር ካለብዎ፣ ምክንያቱን በደም ምርመራ ለማወቅ።
• ማንኛውንም የብረት ማሟያ ከመጀመርዎ በፊት።
• እርጉዝ ከሆኑ ወይም ለማርገዝ ካቀዱ።
• ከባድ ወይም ረጅም የወር አበባ ካለብዎ። ይህ የብረት እጥረት የተለመደ ምክንያት ነው።
• ማሟያውን እየወሰዱ የጎንዮሽ ጉዳት ካስቸገረዎ።
• ማሟያውን በታዘዘው መሠረት ወስደው ካልተሻለዎ። ሌላ ምክንያት መፈለግ ያስፈልጋል።

መከላከያ (Prevention)

• ብረት የበዛባቸውን ምግቦች (ሥጋ፣ ምስር፣ ባቄላ፣ ጎመን) በመደበኛ አመጋገብዎ ውስጥ ያካትቱ።
• ብረት ያለበትን ምግብ ከቫይታሚን ሲ ምንጮች ጋር ያጣምሩ።
• ቡናና ሻይ ከምግብ ጋር ሳይሆን ከምግብ ራቅ ብለው ይጠጡ።
• በእርግዝና ወቅት መደበኛ ክትትል ያድርጉ፤ የታዘዘውን ብረትና ፎሊክ አሲድ ይውሰዱ።
• ማሟያዎችንና ቫይታሚኖችን ሁልጊዜ ከልጆች እጅ ራቅ አድርገው ያስቀምጡ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• የደም ማነሴ ምክንያት የብረት እጥረት ነው ወይስ ሌላ?
• ማሟያውን ለምን ያህል ጊዜ ልውሰድ? መቼ እንደገና ልመርመር?
• ማሟያውን ከምን ጋር ልውሰድ፣ ከምን ራቅ ላድርግ?
• ማቅለሽለሽ ወይም ድርቀት ቢያስቸግረኝ ምን ላድርግ?