ቫይታሚኖች Vitamins

ረቂቅ · Draft, not yet reviewed 🍲 የልጆች ጤናና አመጋገብ

ቫይታሚኖች ከተመጣጠነ የገበታ ምግብ በበቂ ይገኛሉ። እንክብሎች ምግብን አይተኩም፤ ያለባለሙያ ምክር በብዛት መውሰድ ግን ጉበትንና ነርቭን ሊጎዳ ይችላል።

ቪዲዮው በቅርቡ ይለቀቃል · Video coming soon

ምንድን ነው? (What is it?)

ቫይታሚኖች (vitamins) ሰውነታችን ዕለታዊ ተግባራቱን እንዲያከናውን፣ ጤናማ እድገት እንዲኖረውና ከተለያዩ በሽታዎች እንዲከላከል የሚያስፈልጉ አነስተኛ ንጥረ ነገሮች (micronutrients) ናቸው። ሰውነታችን አምርቶ ስለማያዘጋጃቸው የግድ ከምንመገበው ምግብ ማግኘት አለብን።

ሁለት ዓይነት ናቸው። በስብ የሚሟሙት (fat-soluble)፣ እንደ ኤ፣ ዲ፣ ኢ እና ኬ፣ በሰውነታችን የቅባት ሕዋሳትና በጉበት ውስጥ ለረጅም ጊዜ ተከማችተው ይቆያሉ። በውሃ የሚሟሙት (water-soluble)፣ እንደ ቢ እና ሲ፣ ስለማይከማቹ በየዕለቱ ከምግብ ማግኘት ይኖርብናል። እያንዳንዱ ቫይታሚን የተለየ ሚና አለው፤ አንዱ ሌላውን አይተካም። ለምሳሌ ቫይታሚን ኤ ለዕይታ ይጠቅማል፤ ቫይታሚን ሲ ቁስል ቶሎ እንዲድንና ጠንካራ የበሽታ መከላከያ እንዲኖረን ይረዳል።

ጥሩው ዜና፣ ማቀነባበሪያ ያልተጨመረባቸው የዕለት ተዕለት የገበታ ምግቦቻችን፣ እንደ ጎመን፣ ምስር፣ ሽሮ፣ እንቁላል፣ ሥጋና ፍራፍሬ፣ እነዚህን ቫይታሚኖች በበቂ ይሰጡናል። በፋርማሲ የሚሸጡ እንክብሎች ከተፈጥሮ ምግብ የሚገኘውን የተመጣጠነ ይዘት ሙሉ በሙሉ አይተኩም።

ምልክቶች (Symptoms)

የቫይታሚን እጥረት (vitamin deficiency) ሲፈጠር ከባድ የጤና እክሎች ሊከሰቱ ይችላሉ፦

የደም ማነስ፣ ድካምና ማዞር።
የአጥንት መሳሳትና መዳከም።
የነርቭ ችግሮች፣ እንደ እጅና እግር መደንዘዝ።
የዕይታ ችግር (የቫይታሚን ኤ እጥረት)።
ቁስል ዘግይቶ መዳንና ደካማ የበሽታ መከላከያ (የቫይታሚን ሲ እጥረት)።

እነዚህ ምልክቶች በሌሎች በሽታዎችም ስለሚመጡ፣ እጥረት መኖሩን የሚያረጋግጠው የሐኪም ምርመራ ነው። በህመም ምክንያት በቂ ምግብ መብላት የማይችሉ ሰዎችና እርጉዝ እናቶች ለእጥረት የበለጠ ተጋላጭ ናቸው።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ባለሙያ ሳያማክሩ የቫይታሚን እንክብሎችን በብዛት መውሰድ ከጥቅም ይልቅ አደገኛ የጎንዮሽ ጉዳት ሊያመጣ ይችላል። ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

ልጅ ብዙ የቫይታሚን እንክብል በስህተት ከበላ፣ በተለይ ብረት (iron) ያለበት ከሆነ። ምልክት ባይታይም ወዲያውኑ ሐኪም ወይም የመመረዝ መርጃ መስመር (poison control) ያነጋግሩ።
ቫይታሚን ኤ ወይም ዲ በብዛት ከወሰዱ በኋላ ማቅለሽለሽ፣ ማስታወክ፣ ከባድ ራስ ምታት ወይም ድካም። እነዚህ ተከማችተው ጉበትን በመጉዳት ለከባድ መመረዝ (toxicity) ያጋልጣሉ።
የቢ ቫይታሚኖችን ከተገቢው መጠን በላይ ከወሰዱ በኋላ የእጅ ወይም የእግር መደንዘዝ ወይም መጠዝጠዝ። ይህ የነርቭ መጎዳት ምልክት ሊሆን ይችላል።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

ቫይታሚኖችን በዋነኛነት ከምግብ ያግኙ፦ አትክልት፣ ፍራፍሬ፣ ሥጋ፣ እንቁላል፣ የወተት ተዋጽኦና ጥራጥሬ።
በየዕለቱ የተለያዩ ተፈጥሯዊ ምግቦችን አቀናጅተው ይመገቡ። ትኩስ አትክልትና ፍራፍሬ አይለዩ።
የቫይታሚን እንክብል ምግብን አይተካም፤ ተዓምራዊ ፈውስም አያመጣም። ጤናማ የአኗኗር ዘይቤ ቅድሚያ ይሰጠው።
ያለባለሙያ ምክር እንክብሎችን በብዛት አይውሰዱ። የተመከረውን መጠን አይበልጡ።
ማንኛውንም ተጨማሪ ነገር ከመውሰድዎ በፊት ሐኪምዎን ያሳውቁ። የቫይታሚን እንክብሎች ከመደበኛ መድኃኒቶች ጋር ሊጋጩ ይችላሉ።
ዘመድዎ ወይም ጓደኛዎ የሚወስደው ቫይታሚን ለእርስዎ ልክ ላይሆን ይችላል። ግላዊ የሕክምና ምክር ያግኙ።
እንክብሎችን ከልጆች እጅ ራቅ አድርገው፣ በተዘጋ መያዣ ያስቀምጡ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

ተደጋጋሚ ድካም፣ ማዞር፣ የእጅና እግር መደንዘዝ ወይም የዕይታ ችግር ካለብዎ።
እርጉዝ ከሆኑ ወይም ለማርገዝ ካቀዱ። የፅንሱን ጤናማ የነርቭ እድገት ለመጠበቅ ፎሊክ አሲድ (folic acid) በሐኪም ትዕዛዝ ይመከራል።
እርጉዝ ከሆኑ ከፍተኛ መጠን ያለው ቫይታሚን ኤ (vitamin A) ተጨማሪ ወይም ብዙ ጉበት አይውሰዱ፤ ለሕፃኑ ጎጂ ሊሆን ይችላል።
በህመም ምክንያት በቂ ንጥረ ነገር ከምግብ ማግኘት ካልቻሉ። ሐኪሞች እንደ ፍላጎትዎ ተጨማሪ ቫይታሚን ሊያዙ ይችላሉ።
ማንኛውንም ተጨማሪ ቫይታሚን ከመጀመርዎ በፊት፣ በተለይ ሌሎች መደበኛ መድኃኒቶች የሚወስዱ ከሆነ።
ተጨማሪ ንጥረ ነገርን በተመለከተ ትክክለኛ መረጃ ለማግኘት የሕክምና ባለሙያ ወይም የሥነ ምግብ አዋቂ (dietitian) በአካል ያማክሩ።

መከላከያ (Prevention)

የተመጣጠነ አመጋገብ ይከተሉ፦ አትክልት፣ ፍራፍሬ፣ ጥራጥሬ፣ ሥጋ፣ እንቁላልና የወተት ተዋጽኦ።
ማቀነባበሪያ የተጨመረባቸውን (processed) ምግቦች ይቀንሱ፤ ተፈጥሯዊ ምግቦችን ያብዙ።
እርጉዝ እናቶች ፎሊክ አሲድን በሐኪም ትዕዛዝ ይውሰዱ።
እንክብሎችን ያለምክር አይጀምሩ፤ ከጀመሩም መጠኑን አይበልጡ።
የቫይታሚን እንክብሎችን ከልጆች እጅ ራቅ አድርገው ያስቀምጡ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

ከምግቤ በቂ ቫይታሚን እያገኘሁ ነው?
ተጨማሪ ቫይታሚን ያስፈልገኛል? የትኛው፣ ምን ያህል፣ ለምን ያህል ጊዜ?
የምወስደው ቫይታሚን ከመድኃኒቶቼ ጋር ችግር አለው?
እርግዝና እያሰብኩ ነው፤ ፎሊክ አሲድ መቼ ልጀምር?

ሙሉ ጽሑፍ · Full transcript of the video

ቫይታሚኖች (Vitamins) የሰውነታችንን ዕለታዊ ተግባራት ለማከናወን፣ ጤናማ እድገትን ለማረጋገጥ እንዲሁም ከተለያዩ በሽታዎች ለመከላከል እጅግ በጣም አስፈላጊ ናቸው።

እነዚህ አነስተኛ ንጥረ ነገሮች (Micronutrients) ሰውነታችን አምርቶ ስለማያዘጋጃቸው የግድ ከምንመገበው ምግብ ውስጥ መገኘት ያለባቸው ጠቃሚ ክፍሎች ናቸው።

በስብ የሚሟሙት (Fat-soluble vitamins) በሰውነታችን ውስጥ ባሉ የቅባት ህዋሳት እና በጉበት ውስጥ ለረጅም ጊዜ ተከማችተው መቆየት ይችላሉ።

በውሃ የሚሟሙት (Water-soluble vitamins) እነ ቫይታሚን ቢ እና ሲ በሰውነት ውስጥ ስለማይከማቹ በየዕለቱ ከምግብ ማግኘት ይኖርብናል።

እያንዳንዱ ቫይታሚን የተለየ ሚና ስለሚጫወት እና አንዱ ሌላውን ስለማይተካ ሁሉንም በተመጣጠነ መጠን በዕለታዊ ምግባችን ውስጥ ማግኘት ያስፈልጋል።

ቫይታሚን ኤ ለዕይታ ሲጠቅም ቫይታሚን ሲ ቁስል ቶሎ እንዲድን እና ጠንካራ የበሽታ መከላከያ እንዲኖረን ትልቅ አስተዋፅኦ ያደርጋል።

ለጤና ጠቃሚ የሆኑትን ቫይታሚኖች ማቀነባበሪያ ካልተጨመረባቸው የእለት ተእለት የገበታ ምግቦቻችን ውስጥ በቀላሉ እና በበቂ ሁኔታ ማግኘት እንችላለን።

አትክልት፣ ፍራፍሬ፣ ስጋ፣ እንቁላል እና የወተት ተዋፅኦዎች የነዚህ ንጥረ ነገሮች ዋነኛ ምንጮች ስለሆኑ በምግባችን ውስጥ መካተት አለባቸው።

የቫይታሚን እጥረት (Vitamin deficiency) ሲፈጠር እንደ ደም ማነስ፣ የአጥንት መሳሳት እና የነርቭ ችግሮች ያሉ ከባድ የጤና እክሎች ሊከሰቱ ይችላሉ።

ነገር ግን በፋርማሲ የሚሸጡ ተጨማሪ እንክብሎች ከተፈጥሮ ምግቦች የሚገኘውን የተመጣጠነ ይዘት ሙሉ በሙሉ ሊተኩ እንደማይችሉ መገንዘብ ያስፈልጋል።

በህመም ጊዜ በቂ ንጥረ ነገር ከምግብ ማግኘት ካልተቻለ ሀኪሞች በታካሚው ፍላጎት ላይ የተመሰረተ ተጨማሪ ቫይታሚን ሊያዙ ይችላሉ።

ለምሳሌ እርጉዝ እናቶች የፅንሱን ጤናማ የነርቭ እድገት ለመጠበቅ ፎሊክ አሲድ (Folic acid) የተባለውን ተጨማሪ ቫይታሚን በሀኪም ትእዛዝ እንዲወስዱ ይመከራል።

ባለሙያ ሳያማክሩ የቫይታሚን እንክብሎችን በብዛት መውሰድ ለጤና ጠቃሚ ከመሆን ይልቅ አደገኛ የጎንዮሽ ጉዳቶችን ሊያስከትል እንደሚችል ማወቅ ያስፈልጋል።

ቫይታሚን ኤ እና ዲ ሰውነት ውስጥ ተከማችተው መጠናቸው ከፍ ካለ ጉበትን በመጉዳት ለከባድ መመረዝ (Toxicity) ሊያጋልጡን ይችላሉ።

የቢ ቫይታሚኖችም ከተገቢው መጠን በላይ ከተወሰዱ የነርቭ መጎዳትን እና ሌሎች የጤና እክሎችን ስለሚያመጡ ጥንቃቄ ማድረግ ያስፈልጋል።

የቫይታሚን እንክብሎች ከሌሎች መደበኛ መድሃኒቶች ጋር ሊጋጩ ስለሚችሉ ማንኛውንም ተጨማሪ ነገር ከመውሰድዎ በፊት ሀኪምዎን ማሳወቅ ግድ ይላል።

ሰዎች የተለያየ የጤና ሁኔታ ስላላቸው አንዱ የሚወስደው ቫይታሚን ለሌላኛው ልክ ስላልሆነ ግላዊ የህክምና ምክር ማግኘት ያስፈልጋል።

የቫይታሚን እንክብሎች ብቻቸውን ተዓምራዊ ፈውስ አያመጡም። ጤናማ የአኗኗር ዘይቤን መከተል ቅድሚያ ሊሰጠው የሚገባ ዋነኛ የጤና መሰረት ነው።

በየዕለቱ የተለያዩ ተፈጥሯዊ ምግቦችን፣ ጥራጥሬዎችን እንዲሁም ትኩስ አትክልት እና ፍራፍሬዎችን አቀናጅቶ መመገብን የዘወትር ልማድዎ በማድረግ ጤናዎን ይጠብቁ።

ተጨማሪ ንጥረ ነገርን በተመለከተ ትክክለኛ መረጃ ለማግኘት ሁልጊዜም የህክምና ባለሙያዎችን ወይም የስነ ምግብ አዋቂዎችን በአካል ማማከርን አይዘንጉ።