እንቅርት Goiter

ምንድን ነው? (What is it?)

እንቅርት (goiter) የታይሮይድ (thyroid) እጢ መጠን መጨመር ነው። ከአንገት ፊት ላይ እብጠት ሆኖ ሊታይ ይችላል። ታይሮይድ ቢራቢሮ የሚመስል ትንሽ እጢ ነው። የታይሮይድ ሆርሞኖች (thyroid hormones) የሰውነትን ኃይልና ምግብ ወደ ኃይል የሚቀየርበትን ሂደት (metabolism) ይቆጣጠራሉ።

እንቅርት አንድ ምክንያት ብቻ የለውም። የአዮዲን እጥረት (iodine deficiency)፣ ሀሺሞቶ (Hashimoto's)፣ ግሬቭስ (Graves') እና የታይሮይድ እባጮች (thyroid nodules) ምክንያቶቹ ሊሆኑ ይችላሉ። ሕክምናው በምክንያቱ ይወሰናል።

በኢትዮጵያ እንቅርት በጣም የታወቀ ችግር ነው፤ ዋናው ምክንያት የአዮዲን እጥረት ነው። በአሜሪካ አዮዲን ያለበት ጨው (iodized salt) የተለመደ ስለሆነ፣ በዲያስፖራ ውስጥ እንቅርት ሲታይ ምክንያቱ ሌላ ሊሆን ይችላል። ስለዚህ ምክንያቱን በምርመራ ማወቅ አስፈላጊ ነው።

ምልክቶች (Symptoms)

• ብዙ ጊዜ ህመም ወይም ሌላ ምልክት አይኖርም።
• ከአንገት ፊት ላይ የሚታይ እብጠት፤ ሲውጡ ወደ ላይና ወደ ታች ሊንቀሳቀስ ይችላል።
• ትልቅ እንቅርት ሳል፣ የመዋጥ ችግር ወይም የመተንፈስ ችግር ሊያመጣ ይችላል።
• እንደ ምክንያቱ የታይሮይድ ሆርሞን ሊቀንስ ወይም ሊጨምር ይችላል። ድካም፣ ብርድ አለመቻልና ክብደት መጨመር፣ ወይም የልብ ምት መፍጠን፣ ላብና ክብደት መቀነስ ሊታዩ ይችላሉ።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

• እብጠቱ ትንፋሽን ሲያጣብብ ወይም የመተንፈስ ችግር ሲኖር።
• ምግብ ወይም ውሃ መዋጥ አለመቻል።
• እብጠቱ በፍጥነት ሲያድግ፣ ሲጠነክር ወይም ድምፅ በድንገት ሲሻክር።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

• አዮዲን (iodine) በራስዎ አይውሰዱ። ከመጠን በላይ አዮዲን ታይሮይድን ሊጎዳ ይችላል።
• አዮዲን ያለበትን ጨው (iodized salt) በመጠኑ ይጠቀሙ። ጨው ማብዛት የደም ግፊትን ስለሚጨምር፣ ብዙ ጨው መብላት መፍትሔ አይደለም።
• ያለ ሐኪም ምክር የታይሮይድ መድኃኒት ወይም ማሟያ (supplement) አይጀምሩ።
• የአንገትዎን እብጠት ይከታተሉ፤ መጠኑ ከተቀየረ ወይም አዲስ ምልክት ከመጣ ይመዝግቡ።
• መድኃኒት ከታዘዘ በመደበኛነት ይውሰዱ፤ የክትትል ቀጠሮዎን አያሳልፉ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• ከአንገት ፊት ላይ እብጠት ካዩ ወይም በእጅ ከዳሰሱ።
• የመዋጥ ችግር፣ የመተንፈስ ችግር ወይም ተደጋጋሚ ሳል ካለ።
• ድካም፣ የክብደት ለውጥ፣ ብርድ አለመቻል ወይም የልብ ምት ለውጥ ካለ።
• ሐኪሙ የታይሮይድ የደም ምርመራ (thyroid blood tests) እና አልትራሳውንድ (ultrasound) ሊያዝ ይችላል። ሕክምናው በምክንያቱ ይወሰናል።

መከላከያ (Prevention)

• አዮዲን ያለበትን ጨው በመጠኑ ይጠቀሙ።
• እርጉዝና የሚያጠቡ እናቶች በቂ አዮዲን ማግኘታቸውን ከሐኪማቸው ጋር ያረጋግጡ።
• በቤተሰብ ውስጥ የታይሮይድ ችግር ካለ ቀድመው ይመርመሩ።
• የአንገት እብጠት ሲታይ ችላ አይበሉ፤ ቀድሞ መመርመር ትክክለኛውን ሕክምና ለመምረጥ ይረዳል።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• የእንቅርቴ ምክንያት ምንድን ነው?
• የታይሮይድ ሆርሞኔ መደበኛ ነው?
• አልትራሳውንድ ወይም ተጨማሪ ምርመራ ያስፈልገኛል?
• አዮዲን ያለበት ጨው መጠቀም አለብኝ? ምን ያህል?