ተቅማጥ፣ ድርቀት፣ ኦአርኤስ እና ዚንክ Diarrhea, Dehydration, ORS and Zinc

ምንድን ነው? (What is it?)

ተቅማጥ (diarrhea) ማለት በቀን ሦስት ጊዜ ወይም ከዚያ በላይ ልል ወይም ውሃ መሰል ሰገራ መሄድ ነው። የልጆች አጣዳፊ ተቅማጥ (acute diarrhea) ከሰውነት ውስጥ እጅግ ብዙ ፈሳሽና ጠቃሚ ማዕድናትን በማስወገድ ለከፍተኛ የድርቀት (dehydration) አደጋ ያጋልጣል። በትንንሽ ልጆች ላይ ድርቀት በፍጥነት ስለሚመጣ፣ ዋናው አደጋ ተቅማጡ ራሱ ሳይሆን የፈሳሽ እጥረቱ ነው።

ዋናው ሕክምና መድኃኒት ሳይሆን ፈሳሽ መተካት ነው። ኦአርኤስ (ORS, oral rehydration solution) የተባለው የጨውና የስኳር ዱቄት በንጹህ ውሃ ተሟምቶ ሰውነት ያጣውን ውሃና ማዕድናት ይመልሳል። ዚንክ (zinc) ደግሞ የተቅማጡን ጊዜና ክብደት ይቀንሳል። የኦአርኤስና የዚንክ ጥምረት የድርቀትን አደጋ ለመቀነስ ወሳኝ እንክብካቤ ነው።

በኢትዮጵያ ተቅማጥ ከሕፃናት ሞት ዋና ምክንያቶች አንዱ ነው። ኦአርኤስና ዚንክ በቤት ውስጥ ቀድሞ ሲሰጡ ብዙ ሕይወት ያድናሉ።

ምልክቶች (Symptoms)

• ውሃ መሰል ወይም ልል ሰገራ በተደጋጋሚ።
• ማስታወክ ሊኖር ይችላል።
• የድርቀት ምልክቶች፦ የልጁ አይኖች ወደ ውስጥ መጎድጎድ፣ አፍ መድረቅ፣ ከመጠን በላይ መዛልና መድከም።
• ሽንት መቀነስ፣ ሲያለቅስ እንባ አለመኖር።
• ጥማት መጨመር።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ ወደ ጤና ተቋም (health facility) ይውሰዱ፦

• ልጅዎ ምንም ዓይነት ፈሳሽ መጠጣት ካልቻለ።
• ያለማቋረጥ የሚያስታውክ ከሆነ።
• በሰገራ ውስጥ ደም ከታየ።
• ከፍተኛ የሰውነት ሙቀት ካለው።
• በጣም ደክሞ ካልነቃ ወይም ግድየለሽ ከሆነ።
• አይኖቹ በጣም ጎድጉደው፣ የሆዱ ቆዳ ሲቆነጥጡት ቀስ ብሎ የሚመለስ ከሆነ።
• ተቅማጡ ከጥቂት ቀናት በላይ ከቆየና ጤንነቱ ከጊዜ ወደ ጊዜ እየተባባሰ ከሄደ።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

• ኦአርኤስን በንጹህ ውሃ፣ ልክ በማሸጊያው ላይ በተጻፈው የውሃ መጠንና መመሪያ መሠረት ያዘጋጁ። ከሚባለው ያነሰ ወይም የበለጠ ውሃ አይጠቀሙ።
• ተቅማጥ በሄደ ቁጥር በትንሽ በትንሹ በስኒ ወይም በማንኪያ ቶሎ ቶሎ እንዲጠጣ ያበረታቱ። ካስታወከ ጥቂት ደቂቃ ቆይተው ቀስ ብለው ይቀጥሉ።
• የጡት ወተት ማጥባትን በፍጹም አያቋርጡ።
• ልጁ የሚፈልገውን ተጨማሪ ጠንካራ ምግብ በተገቢው መጠን መመገብዎን ይቀጥሉ። ምግብ መከልከል ልጁን ያደክማል።
• ዚንክ፦ እንደ አዲሱ የዓለም ጤና ድርጅት መመሪያ ከ10 ዓመት በታች ለሆኑ ልጆች በቀን 5 ሚሊግራም ዚንክ በአፍ፣ እስከ 14 ቀናት በተከታታይ መስጠት ይመከራል። ትክክለኛውን መጠን ከጤና ባለሙያ ወይም ከፋርማሲ ባለሙያ ጋር ያረጋግጡ።
• አያድርጉ፦ ለተለመደ የውሃ መሰል ተቅማጥ (watery diarrhea) ጸረ ባክቴሪያ (antibiotic) ወይም ተቅማጥ ማቆሚያ መድኃኒት ያለ ሐኪም ትዕዛዝ አይስጡ። ለሕፃናት እጅግ አደገኛ ነው።
• ጣፋጭ ለስላሳ መጠጦችና የታሸጉ ጭማቂዎች ተቅማጡን ሊያባብሱ ስለሚችሉ አይስጡ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• ማንኛውም አደገኛ ምልክት ካለ ወዲያውኑ።
• ተቅማጡ ከጥቂት ቀናት በላይ ከቆየ።
• ኦአርኤስ እየሰጡ ልጁ እየተሻለው ካልሆነ።
• ሕፃኑ በጣም ትንሽ ከሆነ ወይም ክብደቱ ዝቅተኛ ከሆነ።
• ዚንክና ኦአርኤስን በትክክል ለመስጠት የጤና ባለሙያ ወይም የፋርማሲ ባለሙያ ምክርና ክትትል ያግኙ።

መከላከያ (Prevention)

• እጅን በውሃና በሳሙና በሚገባ ይታጠቡ፦ ከመጸዳጃ ቤት በኋላ፣ የልጅ ሽንት ጨርቅ ከቀየሩ በኋላ፣ ምግብ ከማዘጋጀትና ከመመገብ በፊት።
• ንጹህና የታከመ የመጠጥ ውሃ ይጠቀሙ።
• ምግቦችን በሚገባ ያብስሉ።
• የልጆችን የመመገቢያ ቁሳቁሶች በንጽህና ይጠብቁ።
• የመጀመሪያዎቹን 6 ወራት ጡት ብቻ ማጥባት ከተቅማጥ ይከላከላል።
• የሮታቫይረስ ክትባት (rotavirus vaccine) በመደበኛ የሕፃናት ክትባት መርሐ ግብር ውስጥ ይሰጣል፤ ልጅዎ እንዲያገኝ ያድርጉ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• ለልጄ ዕድሜና ክብደት ኦአርኤስ ስንት መስጠት አለብኝ?
• ዚንክ ምን ያህልና ለስንት ቀን?
• ምን ምልክት ካየሁ ወዲያውኑ ልመለስ?
• ከተቅማጡ በኋላ ልጄ ምን መመገብ አለበት?