በሕፃናትና ልጆች ላይ ትኩሳት፣ የአደጋ ምልክቶችና ሕክምና መፈለጊያ ጊዜ Fever in Babies and Children: Danger Signs and When to Seek Care

ምንድን ነው? (What is it?)

ትኩሳት (fever) የሰውነት ሙቀት ከመደበኛው ከፍ ማለት ነው። በሕፃናት ላይ ትኩሳት የሰውነትን በሽታ የመከላከል ተፈጥሯዊ ምላሽ የሚያሳይ ምልክት እንጂ በራሱ አንድ ራሱን የቻለ በሽታ አይደለም። ብዙ ጊዜ መንስኤው ቀላል የቫይረስ ኢንፌክሽን ነው፤ አንዳንዴ ግን ከባድ በሽታ ሊሆን ይችላል።

ትኩሳቱን ለመለካት የሙቀት መለኪያ (thermometer) መጠቀም ይመረጣል። ግን ቁጥሩ ብቻ በቂ አይደለም። የልጁን ባህሪ፣ አተነፋፈስና የሰውነት ፈሳሽ መጠን በጥንቃቄ መከታተል ወሳኝ ነው። ልጁ እንዴት እንደሚመስል ከቁጥሩ ይበልጥ ይናገራል።

በኢትዮጵያ ብዙ አካባቢዎች የወባ በሽታ (malaria) ስላለ፣ ትኩሳት ያለበት ልጅ ፈጣን የደም ምርመራ ማድረግ አለበት። ከኢትዮጵያ ጉዞ የተመለሰ ልጅም ትኩሳት ካለው ወባ መታሰብ አለበት፤ ለሐኪሙ ጉዞውን ይንገሩ።

ምልክቶች (Symptoms)

• ሰውነት መሞቅ፤ በሙቀት መለኪያ ላይ ከመደበኛው ከፍ ያለ ቁጥር።
• ብስጭት፣ ማልቀስ፣ ወይም ከወትሮው ብዙ መተኛት።
• የምግብ ወይም የመጥባት ፍላጎት መቀነስ።
• ብርድ ብርድ ማለት፣ ማላብ።
• ብዙ ጊዜ ከሳል፣ ከጉንፋን፣ ከጆሮ ህመም ወይም ከተቅማጥ ጋር አብሮ ይመጣል።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፤ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ይደውሉ ወይም ወደ ድንገተኛ ክፍል ይሂዱ፦

• ዕድሜው ከሶስት ወር በታች የሆነ ሕፃን ማንኛውም ዓይነት ትኩሳት ካሳየ።
• ፈሳሽ መዋጥ ወይም ጡት መጥባት አለመቻል፤ የጠጣውን ሁሉ ማስታወክ።
• መንቀጥቀጥ ወይም አዙሪት (convulsions)።
• ከፍተኛ ድካም፣ ራስን መሳት፣ ወይም ለመቀስቀስ መቸገር።
• የአንገት መገተር።
• ትኩሳት ከሽፍታ ጋር፣ በተለይ ሽፍታው በብርጭቆ ሲጫን የማይጠፋ ከሆነ (glass test)፤ ይህ የማጅራት ገትር (meningitis) ምልክት ሊሆን ይችላል።
• በጣም ፈጣን ወይም ከባድ አተነፋፈስ (difficult breathing)።
• የከንፈር መገርጣት ወይም ወደ ሰማያዊ ቀለም መቀየር።
• ሽንት መሽናት ማቆም፤ የሰውነት ፈሳሽ ማጣት (dehydration) ምልክት ነው።
• በፍጥነት እየባሰ የሚሄድ ህመም።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

• የጡት ወተትና ሌሎች ፈሳሾችን አብዝተው ይስጡ።
• ቀለል ያሉ፣ ምቾት የሚሰጡ ልብሶች (comfortable clothing) ያልብሱ።
• ፓራሲታሞል (paracetamol) ህመምንና ምቾት ማጣትን ለማስታገስ ብቻ ነው። መጠኑ በሕፃኑ የሰውነት ክብደት ልክ በባለሙያ መታዘዝ አለበት።
• ልጁን በቅርበት ይከታተሉ፦ አተነፋፈሱን፣ ሽንቱን፣ ንቃቱን።
• ሕፃኑን በበረዶ ውሃ አይዘፍዝፉ፣ በአልኮል አያሹ፣ በግድ በቀዝቃዛ ውሃ አያጠቡ። ይህ ይበልጥ ይጎዳል።
• በብዙ ልብሶች አይጠቅልሉ (bundling)።
• አስፕሪን ለሕፃናት በፍጹም አይስጡ።
• መድኃኒቶችን አያፈራርቁ።
• ከዚህ በፊት የተረፉ አንቲባዮቲክ ወይም የወባ መድኃኒቶችን (antimalarials) በራስዎ ፍቃድ አይስጡ። ከባድ ችግር ሊያስከትል ይችላል።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• ከሶስት ወር በታች ያለ ሕፃን ትኩሳት ካለው፣ ያለ መዘግየት ወዲያውኑ።
• ልጁ ኢትዮጵያ ውስጥ ካለ ወይም ከወባ አካባቢ ከተመለሰ፣ ፈጣን የወባ የደም ምርመራ ያስፈልጋል።
• መድኃኒት እየወሰደ ትኩሳቱ የማይቀንስ ከሆነ፣ ወይም ምልክቶቹ እየባሱ (worsening) ከመጡ፣ ድጋሚ ወደ ጤና ተቋም ይውሰዱ።
• ትኩሳቱ ለብዙ ቀናት ከቀጠለ።
• ልጁ ፈሳሽ በደንብ የማይጠጣ ከሆነ ወይም ሽንቱ ከቀነሰ።

መከላከያ (Prevention)

• የልጅነት ክትባቶችን በወቅቱ ያስከትቡ።
• ወባ ባለበት አካባቢ ልጆች በአጎበር (bed net) ስር ይተኙ፤ ወደ ኢትዮጵያ ከመጓዝዎ በፊት ስለ ወባ መከላከያ ሐኪም ያማክሩ።
• እጅ በሳሙና መታጠብ ብዙ ኢንፌክሽኖችን ይከላከላል።
• በመጀመሪያዎቹ ስድስት ወራት ጡት ብቻ ማጥባት።
• ትክክለኛ መረጃ ይያዙ፤ አላስፈላጊ የቤት ውስጥ ሕክምናዎችን ያስወግዱ፤ ከጤና ባለሙያዎች ጋር ይተባበሩ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• ልጄ ትኩሳት ሲኖረው ፓራሲታሞል ስንት ልስጠው? በክብደቱ ልክ ስንት ነው?
• የወባ ምርመራ ያስፈልገዋል?
• ወደ ኢትዮጵያ ስንጓዝ ለልጄ የወባ መከላከያ ያስፈልገዋል?
• የትኛው ምልክት ወዲያውኑ ወደ ድንገተኛ ክፍል እንድሄድ ያደርገኛል?