ሥር የሰደደ የኩላሊት በሽታ፣ አደጋ ምክንያቶችና ቅድመ ምርመራ Chronic Kidney Disease, Risk Factors and Early Testing

ምንድን ነው? (What is it?)

ኩላሊቶች ደማችንን አጣርተው ቆሻሻና ተጨማሪ ውሃን ያስወግዳሉ። ሥር የሰደደ የኩላሊት በሽታ (chronic kidney disease) ማለት የኩላሊት ጉዳት ወይም የአሠራር መቀነስ ቢያንስ ለሦስት ወራት በተከታታይ ሲቆይ ነው።

በመጀመሪያ ደረጃዎቹ ላይ ምንም ዓይነት ምልክት ስለማያሳይ፣ በወቅቱ ወደ ሕክምና ተቋም በመሄድ ተገቢውን ቅድመ ምርመራ ማድረግ በጣም አስፈላጊ ነው። የስኳር ህመም (diabetes)፣ ከፍተኛ የደም ግፊት (hypertension) እና የልብ በሽታ ለኩላሊት ችግር አጋላጭ ከሆኑት ዋና ዋና ምክንያቶች መካከል በግንባር ቀደምትነት ይጠቀሳሉ። በቤተሰብ ውስጥ የኩላሊት መድከም ታሪክ (family history) ካለም የመጋለጥ እድሉ በከፍተኛ ሁኔታ ይጨምራል።

የኩላሊትን ጤንነት ለማወቅ ሁለት ቀላል ምርመራዎች አሉ። በደም ውስጥ ያለውን የክሬያቲኒን መጠን (blood creatinine) በመለካት የኩላሊት የማጣራት አቅምን መገመት ይቻላል። በሽንት ውስጥ ያለውን የአልቡሚን መጠን (urine albumin) በመመርመር ደግሞ በኩላሊት ላይ የደረሰውን ጉዳት ቀድሞ ማወቅ ይቻላል። ውጤቶቹ ያልተለመዱ ከሆኑ ችግሩን ለማረጋገጥ ተደጋጋሚ ምርመራ ያስፈልጋል።

ምልክቶች (Symptoms)

• በመጀመሪያ ደረጃዎቹ ላይ ምንም ምልክት የለም። ብቸኛው መንገድ ምርመራ ነው።
• በሽታው እየተባባሰ ሲመጣ፦ የሰውነት ማበጥ፣ ከባድ ድካም (fatigue)፣ እና የምግብ ፍላጎት መቀነስ።
• የሽንት መጠን ወይም ቀለም መቀየር። ይህ የኩላሊት ችግርን ሊጠቁም ቢችልም ትክክለኛውን ምክንያት ለማወቅ የባለሙያ ምርመራ ያስፈልጋል።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

• የሰውነት ማበጥ ከትንፋሽ ማጠር ጋር።
• ሽንት በጣም መቀነስ ወይም ጭራሽ መቆም።
• ከባድ ድካም ከግራ መጋባት ወይም ከድብታ ጋር።
• የደም ግፊት በጣም ከፍ ብሎ ከከባድ ራስ ምታት ወይም ከደረት ህመም ጋር። ወዲያውኑ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ይደውሉ።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

• የደም ግፊትን እና የስኳር መጠንን (glucose control) በአግባቡ ይቆጣጠሩ። ይህ ኩላሊትን ለመጠበቅ እጅግ ወሳኝ ነው።
• በምግብ ውስጥ ያለውን የጨው መጠን ይቀንሱ።
• ትምባሆ ከማጨስ ይቆጠቡ፤ የሰውነት እንቅስቃሴ ያድርጉ።
• በሐኪም የታዘዙ መድኃኒቶችን (prescribed medicine) በአግባቡ ይውሰዱ።
• ያለ ሐኪም ትዕዛዝ የሚወሰዱ የህመም ማስታገሻዎችን (NSAIDs) አዘውትረው አይጠቀሙ፤ ለኩላሊት ጉዳት ያጋልጣሉ።
• ያልተረጋገጡ የባህል መድኃኒቶችን አዘውትሮ መጠቀም በጥብቅ ይወገድ።
• በቂ ውሃ ይጠጡ። የውሃ መጠን መገደብ የሚያስፈልገው ሐኪምዎ ሲነግርዎ ብቻ ነው (በተለይ በከፍተኛ ደረጃ የኩላሊት በሽታ ወይም በዲያሊሲስ ላይ)።
• መድኃኒቶችን ያለ ሐኪም ፈቃድ አያቋርጡ (stopping medicines)።
• የጨው ምትክ (salt substitute) ፖታሲየም ሊበዛበት ስለሚችል ከመጠቀምዎ በፊት ሐኪም ያማክሩ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• የስኳር ህመም፣ ከፍተኛ የደም ግፊት፣ የልብ በሽታ ካለብዎ፣ ወይም በቤተሰብ ውስጥ የኩላሊት መድከም ካለ፣ ምልክት ባይኖርም መደበኛ ምርመራ (risk-based screening) ይጠይቁ፦ የደም ክሬያቲኒንና የሽንት አልቡሚን።
• የምርመራ ውጤት ያልተለመደ ከሆነ፣ ለማረጋገጥ ተደጋጋሚ ምርመራ (repeat confirmation) ያድርጉ፤ ሕክምናም በጊዜ ይጀመር።
• የሰውነት ማበጥ፣ ከባድ ድካም፣ የምግብ ፍላጎት መቀነስ ወይም የሽንት ለውጥ ካለ ፈጣን የሕክምና ክትትል ያስፈልጋል።
• አዲስ የህመም ማስታገሻ ወይም የባህል መድኃኒት ከመጀመርዎ በፊት።
• የኩላሊት በሽታ ካለብዎ የክትትል ውጤቶችን በአግባቡ ይከታተሉ፤ የባለሙያዎችን ምክር ዘወትር ይተግብሩ (follow-up care)።

መከላከያ (Prevention)

• የደም ግፊትንና የደም ስኳርን ይቆጣጠሩ።
• ጨው ይቀንሱ።
• አያጨሱ፤ ይንቀሳቀሱ።
• የህመም ማስታገሻዎችን (NSAIDs) እና ያልተረጋገጡ የባህል መድኃኒቶችን አዘውትሮ አይጠቀሙ።
• ተጋላጭ ከሆኑ በየጊዜው ይመርመሩ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• ኩላሊቴን መመርመር አለብኝ? የክሬያቲኒንና የሽንት አልቡሚን ምርመራ በምን ያህል ጊዜ?
• ውጤቴ ምን ማለት ነው? መደገም አለበት?
• የምወስዳቸው መድኃኒቶች ለኩላሊቴ ደህና ናቸው?
• በቀን ምን ያህል ውሃ መጠጣት አለብኝ?