የስኳር በሽታ ውስብስብ ችግሮች Diabetes Complications

ምንድን ነው? (What is it?)

የስኳር በሽታ (diabetes) የደም ስኳርን ብቻ አይቀይርም። በደንብ ካልተቆጣጠረ፣ ከዓይን እስከ እግር ያሉ የሰውነት ክፍሎችን ሊጎዳ ይችላል። የደም ስኳር ለረጅም ጊዜ ከፍ ሲል፣ የደም ሥሮችን ውስጠኛ ሽፋን ያበሳጫል፣ የደም ፍሰትንም ያዳክማል።

ትንንሽ ሥሮች በቀላሉ ስለሚጎዱ፣ ዓይን፣ ኩላሊትና ነርቮች በቅድሚያ ሊጎዱ ይችላሉ። መጀመሪያ ምልክት ላይኖር ይችላል። የስኳር በሽታ ትልልቅ ሥሮችንም ይጎዳል፤ በልብ ሥሮች የስብ ክምችት እንዲፈጠር በማገዝ የልብ ድካም (heart attack) አደጋን ይጨምራል፤ በአንጎል የደም ሥር ሲዘጋ ስትሮክ (stroke) ይከሰታል። ከዚህ በተጨማሪ ኢንፌክሽን (infection)፣ ቁስል ዘግይቶ መዳን፣ የድድ በሽታ፣ እና የሆድና የሽንት ፊኛ ነርቮች ችግር ሊመጡ ይችላሉ።

እነዚህ ችግሮች የማይቀሩ አይደሉም። የደም ስኳርን፣ ግፊትንና ኮሌስትሮልን (cholesterol) በጋራ መቆጣጠርና መደበኛ ምርመራ ማድረግ ብዙዎቹን መከላከል ወይም ማዘግየት ይችላል።

ምልክቶች (Symptoms)

ብዙዎቹ ችግሮች መጀመሪያ ምልክት አያሳዩም። ስለዚህ መደበኛ ምርመራ ወሳኝ ነው። ሲታዩ ግን፦

• ዓይን፦ በሬቲና (retina) ያሉ ሥሮች ሲደክሙ ፈሳሽ ፈስሶ እይታ ይደበዝዛል። ካልታከመ ከባድ የእይታ ጉዳት ሊመጣ ይችላል።
• ኩላሊት፦ ቀድሞ ምልክት አያሳይም። ማጣሪያዎቹ ሲጎዱ ፕሮቲን ወደ ሽንት ይፈስሳል፤ ይህ በምርመራ ብቻ ይታወቃል።
• ነርቮች፦ በእጅና እግር መደንዘዝ፣ መቃጠል፣ መውጋት ወይም ህመም። የእግር ስሜት ሲቀንስ ቁስል ወይም የጫማ ጫና ሳይታወቅ ሊቆይ ይችላል።
• እግር፦ የደም ፍሰት ሲቀንስ ትንሽ ቁስል ለመዳን ረጅም ጊዜ ይወስዳል፤ መቅላት ወይም ፈሳሽ ሊኖር ይችላል።
• ኢንፌክሽን፦ የቆዳ፣ የሽንት መንገድና ሌሎች ኢንፌክሽኖች መብዛት፤ የድድ በሽታ።
• ሆድ፦ የሆድን እንቅስቃሴ የሚቆጣጠሩ ነርቮች ሲጎዱ ቶሎ መጥገብ፣ ማቅለሽለሽና እብጠት።
• የሽንት ፊኛ፦ ሽንትን ለመያዝ ወይም ፊኛን ሙሉ በሙሉ ለማስወጣት መቸገር።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፤ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ይደውሉ፦

• ድንገተኛ የእይታ መቀነስ።
• የደረት ህመም። የልብ ድካም ሊሆን ይችላል።
• የፊት መጣመም፣ የአንድ ወገን ድክመት ወይም የንግግር መዛባት። እነዚህ የስትሮክ ምልክቶች ናቸው።
• የተበከለ ቁስል፤ መቅላት፣ ፈሳሽ፣ ወይም የማይድን ቁስል፣ በተለይ እግር ላይ። ቶሎ ይታዩ።
• መድኃኒት ወይም ኢንሱሊን የሚወስዱ ከሆነ፦ ላብ፣ መንቀጥቀጥ፣ ግራ መጋባት ወይም ራስን መሳት። ይህ የደም ስኳር በጣም ዝቅ ማለት (low blood sugar) ሊሆን ይችላል። ንቁ ከሆኑ ስኳር ያለው ነገር ወዲያውኑ ይውሰዱ፤ ራሱን ከሳተ አፍ ውስጥ ምንም አያስገቡ፤ ወዲያውኑ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ይደውሉ።
• ከፍተኛ ጥማትና ብዙ መሽናት ከከባድ ማስመለስ፣ ከሆድ ህመም፣ ከጥልቅ ትንፋሽ ወይም ከድብታ ጋር። የደም ስኳር በጣም ከፍ ብሎ ሊሆን ይችላል፤ ወዲያውኑ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ይደውሉ።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

• እግርዎን በየቀኑ ይመልከቱ። ቁስል፣ መቅላት ወይም የጫማ ጫና ምልክት ካለ ችላ አይበሉ።
• የደም ስኳርዎን በመደበኛነት ይለኩ፤ ውጤቱን ይመዝግቡ። ምግብ፣ እንቅስቃሴና መድኃኒት ያላቸውን ተጽዕኖ ለመረዳት ይረዳል።
• መድኃኒት ወይም ኢንሱሊን (insulin) ከታዘዘልዎት በትክክል ይውሰዱ። ሕክምናዎን በራስዎ አያቋርጡ፤ ችግር ካለ ባለሙያዎን ያነጋግሩ።
• በትንሽ ለውጥ ይጀምሩ። አዘውትሮ መራመድ፣ ረጅም ጊዜ አለመቀመጥና በቂ እንቅልፍ ማግኘት የደም ስኳር ቁጥጥርን ያግዛሉ። መደበኛ እንቅስቃሴ ጡንቻዎች ግሉኮስን (glucose) በተሻለ እንዲጠቀሙ ይረዳል።
• ፋይበር (fiber) ያላቸው አትክልቶች፣ ጥራጥሬዎችና ሙሉ እህሎች ስኳር ቀስ ብሎ ወደ ደም እንዲገባ ያግዛሉ። ጣፋጭ መጠጦችን ይቀንሱ።
• ጥርስዎን ያጽዱ፤ መደበኛ የጥርስ ምርመራ ያድርጉ።
• ካጨሱ ለማቆም እርዳታ ይጠይቁ። ማጨስ የደም ሥሮችን የበለጠ ይጎዳል፤ የልብ በሽታና የእግር ቁስል አደጋን ይጨምራል።
• ሲታመሙ የደም ስኳር ሊጨምር ወይም ሊቀንስ ይችላል። መድኃኒት፣ ፈሳሽ፣ ምግብና ምርመራን እንዴት እንደሚያስተካክሉ የታመሙ ቀናት ዕቅድ (sick day plan) ከሐኪምዎ ጋር ያዘጋጁ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• ጥሩ እይታ ቢኖርዎትም መደበኛ የዓይን ምርመራ ያድርጉ። ሐኪሙ የዓይንን ጀርባ በመመርመር ቀደምት ለውጦችን ሊያይ ይችላል። የዓይን ክትትልዎን አያቋርጡ።
• ሐኪምዎ በሚመክረው ጊዜ የሽንት አልቡሚን (urine albumin) እና የደም የኩላሊት ምርመራ ያድርጉ።
• የኤ ዋን ሲ (A1C) ምርመራ ባለፉት ሁለት እስከ ሦስት ወራት የነበረውን አማካይ የደም ስኳር ያሳያል። ግብዎን ከባለሙያዎ ጋር ይወስኑ።
• የደም ግፊትና ኮሌስትሮል በተጎዱ ሥሮች ላይ ተጨማሪ ጫና ስለሚያሳድሩ፣ መደበኛ ምርመራና የታዘዘ ሕክምና ይከታተሉ።
• የማይድን ቁስል፣ የእግር ለውጥ፣ የሆድ ወይም የሽንት ፊኛ ለውጥ ካለ።
• የጉንፋንና ሌሎች የሚመከሩ ክትባቶች ከከባድ ኢንፌክሽን ሊጠብቁ ይችላሉ። በዕድሜዎና በጤናዎ መሠረት የሚያስፈልጉዎትን ይጠይቁ።
• የስኳር መለኪያዎን፣ መድኃኒትዎንና የምርመራ ውጤቶችዎን ይዘው ቀጠሮዎን ይከታተሉ፣ ጥያቄዎንም ይጠይቁ።

መከላከያ (Prevention)

• የደም ስኳር፣ ግፊትና ኮሌስትሮልን በጋራ ይቆጣጠሩ።
• የዓይን፣ የኩላሊት፣ የእግርና የጥርስ ምርመራዎችን በጊዜው ያድርጉ።
• መደበኛ እንቅስቃሴና ጤናማ ምግብ ይከተሉ።
• ማጨስ ያቁሙ።
• የሚመከሩ ክትባቶችን ይውሰዱ።
• የስኳር በሽታን መቆጣጠር የአንድ ቀን ሥራ አይደለም። በየቀኑ የሚያደርጉት ትንሽ ጥረት ዓይንዎን፣ ኩላሊትዎን፣ ነርቮችዎንና ልብዎን ይጠብቃል።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• የኤ ዋን ሲ ግቤ ስንት ነው?
• የዓይን፣ የኩላሊትና የእግር ምርመራ በምን ያህል ጊዜ ማድረግ አለብኝ?
• የደም ግፊቴና ኮሌስትሮሌ በምን ደረጃ ናቸው? ሕክምና ያስፈልጋቸዋል?
• ስታመም መድኃኒቴንና ምግቤን እንዴት ላስተካክል?