የሕፃናት አመጋገብ እጥረት፣ የእድገት መቀዛቀዝና የደም ማነስ Child Malnutrition, Growth Faltering and Anemia

ምንድን ነው? (What is it?)

የአመጋገብ እጥረት (malnutrition) ማለት ሕፃኑ ለእድገቱ የሚያስፈልገውን በቂ ኃይል፣ ፕሮቲንና ንጥረ ነገሮች አለማግኘት ነው። በተለያየ መልክ ይታያል፦ መቀንጨር (stunting)፣ ማለት ለዕድሜው አጭር መሆን፤ መቀጨጭ (wasting)፣ ማለት ለቁመቱ በጣም ቀጭን መሆን፤ ዝቅተኛ ክብደት (underweight)፤ እንዲሁም የደም ማነስ (anemia)።

የሕፃናት የእድገት መቀዛቀዝ (growth faltering) በዓይን በማየት ብቻ አይታወቅም። በጤና ተቋም በየጊዜው በሚደረግ ትክክለኛ የክብደትና የቁመት ልኬት ብቻ በግልጽ ይረጋገጣል። ብዙ ወላጆች ልጃቸውን በየቀኑ ስለሚያዩ፣ ቀስ ብሎ ከዕድሜው ወደ ኋላ መቅረቱን ላያስተውሉ ይችላሉ።

ችግሩ በኢትዮጵያ ብቻ አይደለም። በአሜሪካም ጡት ቀድሞ ሲቆም፣ ተጨማሪ ምግብ ሲዘገይ ወይም የብረት ማዕድን (iron) የበዛበት ምግብ ሲጎድል የደም ማነስና የእድገት መቀዛቀዝ ሊከሰት ይችላል። ትክክለኛና የተመጣጠነ አመጋገብ የሕፃናትን አእምሯዊና አካላዊ እድገት (physical and mental development) ያፋጥናል፤ ለወደፊት ሕይወታቸው ጠንካራ መሠረት ይጥላል።

ምልክቶች (Symptoms)

• በእድገት ካርድ ላይ ክብደቱ ወይም ቁመቱ ከመስመሩ ወደ ታች መውረድ፣ ወይም ለወራት አለመጨመር።
• ልብሱ ሰፊ መሆን፣ የክንድና የጭን መቅጠን፣ የጎድን አጥንቶች መታየት (wasting)።
• ለዕድሜው አጭር መሆን (stunting)።
• የደም ማነስ ምልክቶች፦ የዓይን ውስጠኛ ክፍልና የመዳፍ መገርጣት፣ ድካም፣ በቀላሉ መታከት፣ የምግብ ፍላጎት መቀነስ።
• ተደጋጋሚ ሕመም፤ ከሕመም በኋላ በዝግታ ማገገም።
• ደረቅ ቆዳ፣ የፀጉር መቅጠንና መለወጥ።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

• የሁለቱም እግሮች ማበጥ (bilateral foot swelling)።
• ከልክ ያለፈ መክሳት።
• ፈሳሽ ለመጠጣት ወይም ጡት ለመጥባት አለመቻል (inability to drink or feed)።
• ከፍተኛ ድካምና አቅም ማጣት (lethargy)፤ ለመቀስቀስ አስቸጋሪ መሆን።
• በተደጋጋሚ ማስታወክ (repeated vomiting)፤ ምግብን በአግባቡ ማቆየት አለመቻል።
• ትንፋሽ ማጠር ወይም የመተንፈስ ችግር (difficult breathing)። ወዲያውኑ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ይደውሉ።
• ከአቅም በላይ የሆነ ተቅማጥ (persistent diarrhea)። በቤት ተጨማሪ ፈሳሽ እየሰጡ ሕክምና ይፈልጉ።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

• በስድስት ወር ተጨማሪ አልሚ ምግቦችን በትንሹ ይጀምሩ፤ ጡት ማጥባትን (breastfeeding) አያቋርጡ።
• በአካባቢዎ በቀላሉ የሚገኙ የተለያዩ ኢትዮጵያዊ ምግቦችን ያቅርቡ፦ ሽሮ፣ ምስር፣ ባቄላ፣ እንቁላል፣ ሥጋ፣ ቅጠላቅጠል፣ ፍራፍሬ።
• በብረት ማዕድን የበለጸጉ ምግቦችን (iron-rich foods)፣ ሥጋ፣ ጉበት፣ እንቁላል፣ ምስር፣ ከቫይታሚን ሲ (vitamin C) ካላቸው ፍራፍሬዎችና አትክልቶች ጋር ይስጡ። ቫይታሚን ሲ ብረት እንዲዋጥ ይረዳል።
• በምግብ ሰዓት ሻይ ወይም ቡና አይስጡ። ከዕፅዋት የሚገኘውን የብረት ማዕድን የመቀበል አቅም (plant-iron absorption) በከፍተኛ ሁኔታ ይቀንሳሉ።
• ያለ በቂ የሕክምና ምርመራና የጤና ባለሙያ ትዕዛዝ የብረት ማዕድን መድኃኒት (iron supplements) በዘፈቀደ አይስጡ። ፈጽሞ የተከለከለ ነው፤ ከመጠን በላይ ብረት ለሕፃናት መርዝ ሊሆን ይችላል።
• ሕፃኑ ሲታመም መመገብና ማጥባትን አያቋርጡ፤ ተቅማጥ ካለ ተጨማሪ ፈሳሽ ይስጡ።
• በእያንዳንዱ ጉብኝት የእድገት ካርዱን ይያዙ፤ ክብደትና ቁመት ያስመዝግቡ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• መደበኛ የእድገት ክትትል (routine growth monitoring) ለማድረግ በየጊዜው፤ ምንም ምልክት ባይኖርም።
• ክብደቱ ለሁለት ወራት ካልጨመረ፣ ወይም ከቀነሰ።
• የደም ማነስ ምልክቶች፣ መገርጣትና ድካም፣ ካዩ፤ የደም ምርመራ ያስፈልጋል።
• የብረት መድኃኒት ከመጀመርዎ በፊት።
• ሕፃኑ ብዙ ጊዜ ከታመመ ወይም በዝግታ ካገገመ።

መከላከያ (Prevention)

• በመጀመሪያዎቹ ስድስት ወራት የጡት ወተት ብቻ፤ ከዚያ ተጨማሪ ምግብ ከጡት ጋር እስከ ሁለት ዓመት።
• የተለያዩ የምግብ ዓይነቶች በየቀኑ።
• ብረት የበዛባቸው ምግቦች ከቫይታሚን ሲ ጋር፤ ሻይና ቡና ከምግብ ሰዓት ራቅ ብለው።
• ክትባትን ሙሉ ማድረግ፤ የትል መድኃኒት (deworming) በጊዜው።
• ንጹሕ ውሃና የእጅ ንጽሕና፤ ተቅማጥን መከላከል።
• ቤተሰብን በማሳተፍና የአካባቢን ሀብት በመጠቀም የሕፃናትን አመጋገብ (child nutrition) ማሻሻል የሁላችንም ኃላፊነት ነው።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• ልጄ ክብደቱና ቁመቱ በእድገት ካርዱ ላይ የት ነው?
• የደም ማነስ ምርመራ ያስፈልገዋል?
• የብረት መድኃኒት ያስፈልገዋል? ለምን ያህል ጊዜ?
• በቀላሉ የሚገኙ የትኞቹ ምግቦች ብረት ይሰጣሉ?