ወባ Malaria

ረቂቅ · Draft, not yet reviewed 🦟 ተላላፊ በሽታዎች

ወባ በተበከለች አኖፊለስ ትንኝ ንክሻ ይተላለፋል። ትኩሳት ካለ በፍጥነት ይመርመሩ፣ የተረጋገጠ ወባን በትክክል ያክሙ፣ በየሌሊቱ አጎበር ይጠቀሙ።

ቪዲዮው በቅርቡ ይለቀቃል · Video coming soon

ምንድን ነው? (What is it?)

ወባ (malaria) በፕላዝሞዲየም (Plasmodium) የሚባል ጥገኛ ተሕዋስ የሚከሰት በሽታ ነው። በብዛት ወደ ሰው የሚገባው ጥገኛውን የያዘች ሴት አኖፊለስ (Anopheles) ትንኝ ስትነክስ ነው። ሁሉም ትንኝ ወባን አያስተላልፍም። ወባ ከሰው ወደ ሰው በመንካት፣ በሳል ወይም በመተንፈስ አይተላለፍም።

የተበከለች ትንኝ ስትነክስ ጥገኛው ወደ ደም ገብቶ መጀመሪያ ወደ ጉበት ይጓዛል። እዚያ ከተባዛ በኋላ ወደ ደም ተመልሶ ቀይ የደም ሴሎችን (red blood cells) ይይዛል። ሴሎቹ ሲፈርሱ ትኩሳትና ብርድ ብርድ ማለት ይከሰታል፤ የደም ማነስም ሊፈጠር ይችላል። ፋልሲፓረም (falciparum) የተባለው ዝርያ ከባድ በሽታን በፍጥነት ሊያመጣ ይችላል። ቫይቫክስ (vivax) ደግሞ በጉበት ውስጥ ቆይቶ በኋላ እንደገና በሽታ ሊያስነሳ ይችላል።

በኢትዮጵያ ወባ በብዙ አካባቢዎች የጤና ችግር ነው። በዲያስፖራ የሚኖሩ ሰዎች ወደ አገር ቤት ሲጓዙ መከላከያ ስላልገነቡ ለከባድ በሽታ የበለጠ ተጋላጭ ናቸው። ወባ መከላከልና ማከም የሚቻል ቢሆንም ሲዘገይ ሕይወትን ሊያሰጋ ይችላል።

ምልክቶች (Symptoms)

ትኩሳት፣ ብርድ ብርድ ማለትና ራስ ምታት የመጀመሪያ ምልክቶች ናቸው።
የጡንቻ ሕመም፣ ከፍተኛ ድካምና ላብ።
ማቅለሽለሽ፣ ማስታወክ ወይም ተቅማጥ።
ምልክቱ በተበከለ ትንኝ ከተነከሱ ከ10 እስከ 15 ቀናት ገደማ በኋላ ሊጀምር ይችላል፤ ጊዜው ግን ሊለያይ ይችላል።
እነዚህ ምልክቶች ከሌሎች የትኩሳት በሽታዎች ጋር ስለሚመሳሰሉ፣ ትኩሳት ብቻ በማየት ወባ ነው ብሎ መድኃኒት መጀመር አይገባም።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከባድ ወባ በአጭር ጊዜ ሊባባስ ይችላል። ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

ግራ መጋባት ወይም ራስን መሳት።
ተደጋጋሚ መንቀጥቀጥ።
መተንፈስ መከበድ።
ከፍተኛ ድካም፣ መነሳት ወይም መጠጣት አለመቻል።
ጥቁር ወይም ደም የተቀላቀለበት ሽንት።
የዓይን ወይም የቆዳ ቢጫ መሆን።
ያልተለመደ ደም መፍሰስ።

ከአምስት ዓመት በታች ያሉ ልጆች፣ እርጉዝ ሴቶች፣ ኤች አይ ቪ (HIV) ያለባቸው ሰዎችና ወደ ወባ አካባቢ የሚጓዙ ሰዎች ለከባድ በሽታ የበለጠ ተጋላጭ ናቸው። ከባድ ወባ ከፍተኛ የደም ማነስ፣ የኩላሊት ጉዳት፣ የአንጎል ችግር ወይም የብዙ አካላት ሥራ መቋረጥ ሊያመጣ ይችላል።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

ትኩሳት ካለ ራስን በግምት ከማከም ይልቅ በፍጥነት ይመርመሩ። ትኩሳቱ በራሱ ይሄዳል ብለው አይጠብቁ።
የደም ናሙናው ከመድኃኒት በፊት ከተወሰደ ውጤቱን ለመተርጎም ይረዳል።
የሌላ ሰው መድኃኒት አይውሰዱ፤ የቀረ መድኃኒትም አይጠቀሙ። መድኃኒቱ በጥገኛው ዝርያ፣ በበሽታው ክብደት፣ በዕድሜ፣ በክብደትና በእርግዝና ሁኔታ ይለያያል።
በባለሙያ የታዘዘውን ሙሉ ሕክምና በትክክል ያጠናቅቁ። ትኩሳቱ ሲቀንስ መድኃኒቱን ማቋረጥ በሽታው እንዲመለስና መድኃኒትን የሚቋቋም ጥገኛ እንዲበዛ ሊረዳ ይችላል።
የአርቴሚሲያ (Artemisia) ሻይ ወይም ሌላ የእፅዋት ዝግጅት የተረጋገጠውን የወባ መድኃኒት አይተካም።
ሁኔታው ካልተሻለ ወይም ከባድ ምልክት ከታየ ወደ ጤና ተቋም ይመለሱ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

በወባ አካባቢ የሚኖሩ ወይም በቅርቡ ወደዚያ የተጓዙ ከሆነና ትኩሳት ካለዎት፣ በፍጥነት ይመርመሩ። ከጉዞ በኋላ ሳምንታት ቆይቶም ሊጀምር ይችላል።
ወባን ለማረጋገጥ የጥገኛውን መኖር የሚያሳይ ምርመራ ያስፈልጋል፦ ፈጣን የወባ ምርመራ (rapid diagnostic test) በትንሽ የደም ናሙና፣ ወይም የደም ስሚር በማይክሮስኮፕ (microscope)።
አንድ ምርመራ አሉታዊ ቢሆንም ጥርጣሬው ከፍ ካለ ባለሙያው መድገም ወይም ሌላ ምርመራ ሊመርጥ ይችላል።
እርጉዝ ከሆኑና ትኩሳት ካለዎት አይዘግዩ። በእርግዝና ጊዜ ወባ እናትንም ሕፃኑንም ሊጎዳ ይችላል።
ሕክምና ጀምረው ካልተሻለዎት ይመለሱ።

መከላከያ (Prevention)

በፀረ ተባይ የታከመ አጎበር (insecticide-treated net) በየሌሊቱ በትክክል ዘርግተው ይጠቀሙ። እንዳልተቀደደና ከፍራሹ ዙሪያ እንደተጠለፈ ያረጋግጡ። ትኩሳት ባይኖርም በቤት ያለ ሁሉ ይጠቀም።
በማታ ረጅም እጅጌና ረጅም ሱሪ ይልበሱ፤ የተፈቀደ የትንኝ መከላከያ (repellent) በመመሪያው ይጠቀሙ።
መስኮትና በር ላይ መረብ ያድርጉ።
በባለሙያ የሚደረግ የቤት ውስጥ ቅጥር ርጭት ውጤታማ መከላከያ ነው።
የውሃ መያዣዎችን ይሸፍኑ፤ በአካባቢ የቆመ ውሃን ይቀንሱ።
የወባ ክትባት (malaria vaccine) በተመረጡ የኢትዮጵያ አካባቢዎች ለሕፃናት መሰጠት ጀምሯል። ከባድ ወባን ይቀንሳል፤ ግን አጎበርን፣ ሌሎች መከላከያዎችንና ፈጣን ምርመራን አይተካም። ልጅዎ ሊያገኝ በሚችል አካባቢ ከሆነ የጤና ተቋሙን መርሐ ግብር ይከተሉ።
ወደ ወባ አካባቢ የሚጓዙ ከሆነ ከጉዞ በፊት ስለ መከላከያ መድኃኒት ከጤና ባለሙያ ጋር ይነጋገሩ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

ወደ ኢትዮጵያ ከመጓዜ በፊት ምን መከላከያ መድኃኒት ልውሰድ? መቼ ልጀምር?
የወባ ምርመራዬ የትኛውን ዝርያ አሳየ? ሕክምናው ስንት ቀን ነው?
እርጉዝ ነኝ፤ ለእኔ ደኅንነቱ የተጠበቀ መድኃኒት የትኛው ነው?
ልጄ የወባ ክትባት ማግኘት ይችላል?

ሙሉ ጽሑፍ · Full transcript of the video

ወባ (Malaria) ከአንድ ሰው ወደ ሌላ በመንካት ይተላለፋል?

አይተላለፍም።

ወባ (Malaria) በፕላዝሞዲየም (Plasmodium) የሚባል ጥገኛ ተሕዋስ የሚከሰት በሽታ ነው።

በብዛት ወደ ሰው የሚገባው ተበክላ ሴት አኖፊለስ (Anopheles) ትንኝ ስትነክስ ነው።

ሁሉም ትንኝ ወባ (Malaria)ን አያስተላልፍም፤

ጥገኛውን የያዘች አኖፊለስ (Anopheles) ትንኝ ናት የምታስተላልፈው።

በኢትዮጵያ ወባ (Malaria) በብዙ አካባቢዎች የጤና ችግር ስለሆነ፣ ምልክቱን ማወቅና በጊዜ መመርመር በጣም አስፈላጊ ነው።

ወባ (Malaria) መከላከልና ማከም የሚቻል ቢሆንም ሲዘገይ ሕይወትን ሊያሰጋ ይችላል።

ወባ (Malaria) እንደ ጉንፋን በሳል ወይም በመተንፈስ አይሰራጭም።

ተበክላ ትንኝ ስትነክስ ጥገኛው ወደ ደም ይገባል፣ ከዚያም መጀመሪያ ወደ ጉበት ይጓዛል።

በጉበት ውስጥ ከተባዛ በኋላ ወደ ደም ተመልሶ ቀይ የደም ሴሎች (Red Blood Cells)ን ይይዛል።

በሴሎቹ ውስጥ ሲባዛና ሴሎቹ ሲፈርሱ ትኩሳትና ብርድ ብርድ ማለት ያሉ ምልክቶች ይከሰታሉ።

የፕላዝሞዲየም (Plasmodium) ፋልሲፓረም ዝርያ ከባድ በሽታን በፍጥነት ሊያመጣ ይችላል።

የፕላዝሞዲየም (Plasmodium) ቫይቫክስ ደግሞ በጉበት ውስጥ ቆይቶ በኋላ እንደገና በሽታ ሊያስነሳ ይችላል።

ዝርያውንና የአካባቢውን የመድኃኒት ምላሽ ማወቅ ሕክምናን ለመምረጥ ይረዳል።

ጥገኛው ቀይ የደም ሴሎች (Red Blood Cells)ን ሲያፈርስ የደም ማነስ ሊፈጠር ይችላል።

የወባ (Malaria) መጀመሪያ ምልክቶች ትኩሳት፣ ብርድ ብርድ ማለትና ራስ ምታት ናቸው።

የጡንቻ ሕመም፣ ከፍተኛ ድካም፣ ላብ፣ ማቅለሽለሽ፣ ማስታወክ ወይም ተቅማጥም ሊኖር ይችላል።

ምልክቱ በተበከለ ትንኝ ከተነከሱ ከአሥር እስከ አሥራ አምስት ቀናት ገደማ በኋላ ሊጀምር ይችላል፣ ግን ጊዜው ሊለያይ ይችላል።

እነዚህ ምልክቶች ከሌሎች የትኩሳት በሽታዎች ጋር ይመሳሰላሉ።

ስለዚህ ትኩሳት ብቻ በማየት ወባ (Malaria) ነው ብሎ መድኃኒት መጀመር አይገባም።

በወባ (Malaria) አካባቢ የሚኖሩ ወይም በቅርቡ ወደዚያ የተጓዙ ከሆነ በፍጥነት ይመርመሩ።

ትኩሳቱ በተወሰነ ሰዓት መጥቶ መሄድ አለበት ብለው አይጠብቁ።

ከባድ ወባ (Malaria) በአጭር ጊዜ ሊባባስ ይችላል።

ግራ መጋባት፣ ራስን መሳት፣ ተደጋጋሚ መንቀጥቀጥ፣ መተንፈስ መከበድ፣ ከፍተኛ ድካም፣ ጥቁር ወይም ደም የተቀላቀለበት ሽንት፣

የዓይን ወይም የቆዳ ቢጫ መሆንና ያልተለመደ ደም መፍሰስ የአደጋ ምልክቶች ናቸው።

እነዚህ ካሉ ወዲያውኑ የአስቸኳይ ሕክምና ይፈልጉ።

ከአምስት ዓመት በታች ያሉ ልጆች፣ እርጉዝ ሴቶች፣ ኤች አይ ቪ ያለባቸው ሰዎችና ወደ ወባ (Malaria) አካባቢ የሚጓዙ መከላከያ ያልገነቡ

ሰዎች ለከባድ በሽታ የበለጠ ተጋላጭ ናቸው።

በእርግዝና ጊዜ ወባ (Malaria) እናትንም ሕፃኑንም ሊጎዳ ይችላል።

ከባድ ወባ (Malaria) ከፍተኛ የደም ማነስ፣ የኩላሊት ጉዳት፣ የአንጎል ችግር ወይም የብዙ አካላት ሥራ መቋረጥ ሊያመጣ ይችላል።

ወባ (Malaria)ን ለማረጋገጥ የጥገኛውን መኖር የሚያሳይ ምርመራ ያስፈልጋል።

ፈጣን የወባ ምርመራ (Rapid Diagnostic Test) በትንሽ የደም ናሙና ውጤት ይሰጣል።

የደም ስሚርን በማይክሮስኮፕ (Microscope) ማየትም ጥገኛውንና አንዳንድ ጊዜ ዝርያውን ለመለየት ይረዳል።

ምርመራው ወባ (Malaria)ን ከሌሎች የትኩሳት ምክንያቶች ለመለየት አስፈላጊ ነው።

አንድ ምርመራ አሉታዊ ቢሆንም ጥርጣሬው ከፍ ካለ ባለሙያው መድገም ወይም ሌላ ምርመራ ማድረግ ሊመርጥ ይችላል።

ራስን በግምት ከማከም ይልቅ ፈጣን ምርመራ ትክክለኛውን ሕክምና በጊዜ ለመጀመር ይረዳል።

የደም ናሙናው ከመድኃኒት በፊት ከተወሰደ ውጤቱን ለመተርጎም ይረዳል።

ወባ (Malaria) በመድኃኒት ይታከማል፣ እና ሕክምናው ቶሎ ሲጀመር ከባድ በሽታንና ሞትን ሊከላከል ይችላል።

የሚመረጠው መድኃኒት በጥገኛው ዝርያ፣ በበሽታው ክብደት፣ በአካባቢው የመድኃኒት መቋቋም፣ በዕድሜ፣ በክብደትና በእርግዝና

ሁኔታ ይለያያል።

ስለዚህ የሌላ ሰው መድኃኒት አይውሰዱ፣ የቀረ መድኃኒትም አይጠቀሙ።

በባለሙያ የታዘዘውን ሙሉ ሕክምና በትክክል ያጠናቅቁ።

የአርቴሚሲያ ሻይ ወይም ሌላ የእፅዋት ዝግጅት የተረጋገጠውን የወባ (Malaria) መድኃኒት አይተካም።

ሁኔታው ካልተሻለ ወይም ከባድ ምልክት ከታየ ወደ ጤና ተቋም ይመለሱ።

ሕክምናውን ጀምረው ትኩሳቱ ሲቀንስ መድኃኒቱን ማቋረጥ በሽታው እንዲመለስና መድኃኒትን የሚቋቋም ጥገኛ እንዲበዛ ሊረዳ

ይችላል።

የትንኝ ንክሻን መቀነስ የወባ (Malaria) መከላከያ ዋና ክፍል ነው።

በፀረ ተባይ የታከመ አጎበር (Insecticide-treated Net)ን በየሌሊቱ በትክክል ዘርግተው ይጠቀሙ።

አጎበሩ እንዳልተቀደደና ከፍራሹ ዙሪያ እንደተጠለፈ ያረጋግጡ።

በማታ ረጅም እጅጌና ረጅም ሱሪ መልበስ፣ የተፈቀደ የትንኝ መከላከያ በመመሪያው መጠቀምና መስኮትና በር ላይ መረብ ማድረግ

ይረዳል።

በባለሙያ የሚደረግ የቤት ውስጥ ቅጥር ርጭትም ውጤታማ መከላከያ ነው።

የውሃ መያዣዎችን መሸፈንና በአካባቢ የቆመ ውሃን መቀነስ የትንኝ መራባትን ሊያሳንስ ይችላል።

አጎበሩን በቤት ውስጥ ያለ ሁሉ በየሌሊቱ ይጠቀም፣ ትኩሳት ባይኖርም።

የወባ ክትባት (Malaria Vaccine) በተመረጡ የኢትዮጵያ አካባቢዎች ለሕፃናት መሰጠት ጀምሯል።

ክትባቱ ከባድ ወባ (Malaria)ን ለመቀነስ ይረዳል፣ ግን አጎበር (Insecticide-treated Net)ን፣ ሌሎች የትንኝ መከላከያዎችንና ፈጣን ምርመራን

አይተካም።

ወደ ወባ (Malaria) አካባቢ የሚጓዙ ሰዎች ከጉዞ በፊት ስለ መከላከያ መድኃኒት ከጤና ባለሙያ ጋር ይነጋገሩ።

አስታውሱ፤

ትኩሳት ካለ በፍጥነት መመርመር፣ የተረጋገጠ ወባ (Malaria)ን በትክክል ማከምና በየሌሊቱ ከትንኝ ንክሻ መጠበቅ ሦስቱ ቁልፍ እርምጃዎች

ናቸው።

ቤተሰብና ማኅበረሰብ በጋራ ሲሠሩ ወባ (Malaria)ን በእጅጉ መቀነስ ይቻላል።

ልጅዎ ክትባቱን ሊያገኝ በሚችል አካባቢ ከሆነ የጤና ተቋሙ የሚሰጠውን መርሐ ግብር ይከተሉ።