'ጨጓራ አለብኝ' ሲሉ የቱን ማለትዎ ነው? አምስቱ የጨጓራ ችግሮች 'I have chegwara': the five stomach problems Ethiopians call by one name

"ጨጓራ (Stomach) አለብኝ" ብለው ያውቃሉ? እኛ ኢትዮጵያውያን "ጨጓራ" ስንል እንደ አንድ ዲዚዝ ስም ነው። ግን ጨጓራ ኦርጋን ነው እንጂ ዲዚዝ አይደለም። ከዚህ አንድ ቃል ስር ቢያንስ አምስት የተለያዩ ኮንዲሽኖች ተደብቀዋል፤ እያንዳንዳቸውም ዲፈረንት ትሪትመንት አላቸው። ዛሬ እነዚያን አንድ በአንድ እንለያቸዋለን።

መጀመሪያ፣ ጨጓራ ወይም ስቶማክ ራሱ ምንድን ነው? በላይኛው የሆድ ክፍል ያለ የጡንቻ ከረጢት ነው። ምግብ ሲገባ ስትሮንግ አሲድ ያመርታል፤ ይህ አሲድ ምግብን ይፈጫል፣ ጀርሞችን ይገድላል። ታዲያ አሲዱ ጨጓራውን ራሱን ለምን አያቃጥለውም? ምክንያቱም የጨጓራ ውስጠኛ ግድግዳ በወፍራም ሙከስ ሌየር (Mucus Layer) ተከልሏል። ከጨጓራ በላይ፣ ወደ ኢሶፋገስ (Esophagus) የሚከፈት እንደ በር የሚሠራ ቫልቭ አለ። ችግር የሚመጣው ይህ ባላንስ ሲዛባ ነው፤ አሲዱ ሲበዛ፣ ላይኒንጉ ሲቀጭን፣ ወይም ቫልቩ ሲላላ።

የመጀመሪያው ችግር ቃር ወይም ሃርትበርን (Heartburn) ነው። ከጨጓራ በላይ ያለው ቫልቭ በአግባቡ ካልተዘጋ አሲዱ ወደ ላይ ወደ ኢሶፋገስ (Esophagus) ይመለሳል። ምልክቱ ከደረት አጥንት ጀርባ ወደ ላይ የሚወጣ በርኒንግ ነው። ደጋግሞ ሲመጣ ዶክተሮች አሲድ ሪፍላክስ (Acid Reflux) ወይም ጌርድ (GERD) ይሉታል። ልብ ይበሉ፤ ይህ የጨጓራው ችግር ሳይሆን የቫልቩ ችግር ነው። ስለ ሃርትበርን (Heartburn) ለብቻው የተዘጋጀ ቪዲዮ አለን።

ሁለተኛው ጋስትራይትስ (Gastritis) ነው፤ የጨጓራ ላይኒንግ መቆጣት ማለት ነው። እዚህ ችግሩ ቫልቩ ሳይሆን የጨጓራው ውስጠኛ ላይኒንግ ራሱ ነው። ላይኒንጉ ሲቀጭንና ኢንፍሌምድ ሲሆን አሲዱ ግድግዳውን በቀጥታ ይነካል። ሲምፕተሞቹ፦ በላይኛው የሆድ ክፍል መሃል የሚቆረቁር ወይም የሚያቃጥል ፔይን፣ ኖዥያ፣ ትንሽ እንደበሉ ወዲያው መጥገብ፣ እና ብሎቲንግ ናቸው። ዋና ኮዞቹ ሦስት ናቸው፦ ኤች ፓይሎሪ (H. pylori) የተባለ ባክቴሪያ (Bacteria)፣ ፔይንኪለሮች፣ እና አልኮል።

ሦስተኛው አልሰር (Ulcer) ወይም ቁስለት (Ulcer) ነው። ጋስትራይትስ (Gastritis) ሳይታከም ሲቆይ ላይኒንጉ ተበልቶ በግድግዳው ላይ ኦፕን ሶር ይፈጠራል። አልሰሩ (Ulcer) በጨጓራው ውስጥ ወይም ከጨጓራ በታች ባለው ዱኦዲነም (Duodenum) ላይ ሊሆን ይችላል። ብዙዎቻችን አልሰር (Ulcer) የሚመጣው ከበርበሬ ወይም ከስትረስ ነው ብለን እናምናለን። ግን አይደለም። ከአሥር አልሰሮች (Ulcers) ዘጠኙ የሚመጡት ከሁለት ነገር ነው፦ ከኤች ፓይሎሪ (H. pylori) ባክቴሪያ (Bacteria) እና ከፔይንኪለሮች። በርበሬና ስትረስ ሕመሙን ያባብሱ ይሆናል እንጂ አልሰር (Ulcer) አይፈጥሩም።

የአልሰር (Ulcer) ፔይን ብዙ ጊዜ ጨጓራ ባዶ ሲሆን ይጨምራል፤ በሌሊት ከእንቅልፍ ያስነሳል፤ ምግብ ሲበሉ ለጊዜው ይሻላል። አልሰሩ (Ulcer) ጠልቆ ብለድ ቬሰል (Blood Vessel) ሲነካ ይደማል። ጥቁር እንደ ሬንጅ ያለ ስቱል፣ ወይም ብለድ ወይም እንደ ኮፊ ግራውንድስ ያለ ነገር ማስመለስ የብሊዲንግ ምልክት ነው። አልሰሩ (Ulcer) ግድግዳውን ጥሶ ሲወጣ ደግሞ ድንገተኛ እንደ ቢላ የሚወጋ ፔይን ይመጣል፤ ሆዱ ይጠጥራል። እነዚህ ሁለቱም ወዲያውኑ ኢአር የሚያስኬዱ ኢመርጀንሲዎች ናቸው።

አራተኛው፣ እና ከሁሉም ወሳኙ፣ ኤች ፓይሎሪ (H. pylori) ነው። ይህ በጨጓራ አሲድ ውስጥ መኖር የሚችል ብቸኛ ባክቴሪያ (Bacteria) ነው። በኢትዮጵያ ከሁለት ሰው አንዱ ይህ ባክቴሪያ (Bacteria) አለበት፤ እኛ ዲያስፖራ ውስጥ ያለነውም ከሀገር ቤት ይዘነው የመጣን ብዙ ነን። ብዙ ጊዜ በልጅነት በቤተሰብ መካከል ይተላለፋል። አብዛኛው ሰው ምንም ሲምፕተም አይኖረውም። በአንዳንዶች ላይ ግን ጋስትራይትስ (Gastritis)፣ አልሰር (Ulcer)፣ እና ለረጅም ዓመታት ሲቆይ ስቶማክ ካንሰር (Stomach Cancer) ያመጣል። ጥሩው ኒውስ፦ ቴስት ይደረጋል፤ ይታከማልም።

ኤች ፓይሎሪ (H. pylori) በስቱል ቴስት (Stool Test) ወይም በብሬዝ ቴስት (Breath Test) ይታወቃል፤ ፕራይመሪ ኬር ዶክተርዎ ጋ ሄደው መጠየቅ ይችላሉ። ትሪትመንቱ ሁለት ዓይነት አንቲባዮቲክስ (Antibiotics) እና አሲድ የሚቀንስ ሜዲኬሽን አንድ ላይ፣ ብዙ ጊዜ ለሁለት ሳምንት፣ መውሰድ ነው። እዚህ ላይ አንድ ወሳኝ ነገር፦ ትሪትመንቱን ሙሉ ለሙሉ መጨረስ አለብዎት። ሲሻልዎት ግማሽ ላይ ካቆሙ ባክቴሪያው (Bacteria) ይመለሳል፤ ሬዚስታንት ይሆናል። ከትሪትመንቱ ከአራት ሳምንት በኋላ ባክቴሪያው (Bacteria) መጥፋቱን በድጋሚ ቴስት ማረጋገጥ ጥሩ ነው።

አምስተኛው ደግሞ በጣም ኮመን ነው። ሁሉም ቴስት ኖርማል ነው፤ አልሰር (Ulcer) የለም፣ ባክቴሪያ (Bacteria) የለም፤ ጨጓራው ግን ይሠቃያል፤ ብሎቲንግ አለ፣ ቶሎ ይጠግባል፣ ይቆረቁራል። ዶክተሮች ፈንክሽናል ዲስፔፕሲያ (Functional Dyspepsia) ይሉታል። ገትና ብሬይን በነርቮች በቅርብ ስለሚገናኙ ስትረስ፣ እንቅልፍ ማጣትና አንዛይቲ ሕመሙን ያባብሱታል። ዴንጀረስ አይደለም፤ ኑሮን ግን ያስቸግራል። ትሪትመንቱ አመጋገብን ማስተካከል፣ ስትረስ መቀነስ፣ እና አስፈላጊ ሲሆን ሜዲኬሽን ነው።

ሌላ ማወቅ ያለብን ነገር አለ፦ "ጨጓራ" ተብሎ የሚታሰብ ሁሉ ጨጓራ አይደለም። ከበሉ በኋላ፣ በተለይ ፋቲ ፉድ ከበሉ በኋላ፣ በቀኝ በኩል ከጎድን ስር የሚመጣ ከባድ ፔይን ጎልስቶንስ (Gallstones) ሊሆን ይችላል። ደረት ላይ የሚጫን ፔይን ከላብ፣ ከሾርትነስ ኦፍ ብሬዝ፣ ወይም ወደ ግራ ክንድ ከሚያልፍ ፔይን ጋር ሲመጣ ደግሞ ጨጓራ ሳይሆን ልብ ነው። ያን ጊዜ ሃርት አታክ (Heart Attack) ብለው ያስቡ፤ ናይን ዋን ዋን ይደውሉ።

አሁን ወደ አንድ የተለመደ ስህተት እንምጣ። ብዙዎቻችን "የጨጓራ መድኃኒት" እያልን ከፋርማሲ ኦቨር ዘ ካውንተር ፕሪሎሴክ (Prilosec) ወይም ኦሜፕራዞል (Omeprazole) እንገዛለን፤ ለወራት እንወስዳለን። ግን ፔይኑ መጥፋቱ ችግሩ መጥፋቱ አይደለም። ኮዙ ኤች ፓይሎሪ (H. pylori) ከሆነ ኦሜፕራዞል (Omeprazole) ብቻውን ባክቴሪያውን (Bacteria) አይገድልም። አልሰሩ (Ulcer) ወይም ካንሰሩ ከውስጥ እየሠራ ፔይኑ ብቻ ተሸፍኖ ይቆያል። ስለዚህ የጨጓራ ሜዲኬሽን ከሁለት ሳምንት በላይ የሚያስፈልግዎ ከሆነ ኮዙ ተመርምሮ መታወቅ አለበት።

ሁለተኛው ስህተት ደግሞ የከፋ ነው። ራስ ወይም ወገብ ሲያመን አድቪል (Advil)፣ ሞትሪን (Motrin)፣ ወይም ከሀገር ቤት የመጣ ዲክሎፌናክ (Diclofenac) እንወስዳለን። እነዚህ ሜዲኬሽኖች፣ ኤንሴድስ (NSAIDs) የሚባሉት፣ የጨጓራን ፕሮቴክቲቭ ላይኒንግ ያቀጥናሉ። ማለትም ለፔይን የምንወስደው ሜዲኬሽን ራሱ ጨጓራችንን እያቆሰለው ነው። ለፔይን ታይለኖል (Tylenol) ወይም አሲታሚኖፌን (Acetaminophen) ለጨጓራ የተሻለ ነው። እነዚያን ሜዲኬሽኖች ለረጅም ጊዜ መውሰድ ግድ ከሆነብዎ፣ ከዶክተር ጋር ተነጋግረው ስቶማክ ፕሮቴክሽን አብረው ይውሰዱ።

ታዲያ መቼ ነው ኢንዶስኮፒ (Endoscopy)፣ ወይም በተለምዶ ካሜራ የምንለው ቴስት የሚያስፈልገው? እነዚህ ሬድ ፍላግስ ካሉ ዶክተርዎ ወደ ጂአይ ስፔሻሊስት (GI Specialist) ሪፈር ሊያደርግዎ ይችላል፦ ምግብ መዋጥ መቸገር፤ ያለ ምክንያት ዌይት ሎስ፤ ተደጋጋሚ ቮሚቲንግ፤ ጥቁር ስቱል ወይም ብለድ ማስመለስ፤ አኒሚያ (Anemia)፤ ከሃምሳ አምስት ዓመት በኋላ ለመጀመሪያ ጊዜ የመጣ የጨጓራ ፔይን፤ እና በቤተሰብ ውስጥ ስቶማክ ካንሰር (Stomach Cancer) መኖር። በጊዜ የተገኘ ስቶማክ ካንሰር (Stomach Cancer) ይድናል።

ለሁሉም የጨጓራ ችግር የሚጠቅሙ ሃቢቶች አሉ። በአንድ ጊዜ ብዙ ከመብላት ይልቅ ትንሽ ትንሽ ብለው ደጋግመው ይመገቡ። አልኮል ይቀንሱ፤ ስሞኪንግ ያቁሙ። ቡና ወይም በርበሬ ፔይን የሚቀሰቅስብዎ ከሆነ ይቀንሱ፤ ካልቀሰቀሰብዎ ግን መከልከል አያስፈልግም። ረጅም ጾም ላይ ጨጓራ ለብዙ ሰዓት ባዶ ስለሚቆይ አልሰር (Ulcer) ያለበት ሰው ፔይኑ ሊባባስ ይችላል፤ ከዶክተርዎ ጋር ይነጋገሩ።

እንጠቅልል። ጨጓራ ኦርጋን ነው እንጂ ዲዚዝ አይደለም። ከዚያ ቃል ስር ሃርትበርን (Heartburn)፣ ጋስትራይትስ (Gastritis)፣ አልሰር (Ulcer)፣ ኤች ፓይሎሪ (H. pylori)፣ እና ፈንክሽናል ዲስፔፕሲያ (Functional Dyspepsia) አሉ። የጨጓራ ሜዲኬሽን ፔይን ያስታግሳል እንጂ ኮዙን አይፈውስም። ጥቁር ስቱል፣ ብለድ ማስመለስ፣ ዌይት ሎስ፣ ወይም መዋጥ መቸገር ካለ ደግሞ አይጠብቁ።

በሚቀጥለው ጊዜ "ጨጓራ አለብኝ" ሲሉ አንድ ጥያቄ ይጨምሩ፦ የቱ ጨጓራ? መልሱን ማወቅ ትክክለኛውን ትሪትመንት ማግኘት ማለት ነው። ስለ ጤናዎ ጠቃሚ ትምህርቶችን ለማግኘት ሰብስክራይብ ያድርጉ።