የጡት ካንሰር ማስጠንቀቂያ ምልክቶችና የሕክምና ምርመራ Breast Cancer Warning Signs and Clinical Evaluation

ምንድን ነው? (What is it?)

የጡት ካንሰር (breast cancer) በጡት ሕዋሳት ውስጥ የሚጀምር ካንሰር ነው። በዓለም ላይ በሴቶች ላይ በጣም ከሚበዙት ካንሰሮች አንዱ ነው፤ በኢትዮጵያም እየጨመረ ነው። አልፎ አልፎ ወንዶችንም ሊይዝ ይችላል።

በመጀመሪያ ደረጃ ላይ ምንም ዓይነት ምልክት አያሳይም። አብዛኛዎቹ የጡት ላይ ለውጦችም ካንሰር ላይሆኑ ይችላሉ። ነገር ግን በቀላሉ የማይጠፉ አዳዲስ የተለዩ ለውጦች (unusual changes) ሲኖሩ፣ መንስኤውን የሚያሳውቀው ብቸኛው መንገድ የህክምና ምርመራ ነው።

ቀደም ብሎ መመርመር (early detection) ሕክምናውን ቀላልና ውጤታማ ያደርገዋል። በብዙ ኢትዮጵያውያን ሴቶች ግን ካንሰሩ የሚታወቀው ከገፋ በኋላ ነው፤ ምክንያቱም ፍርሃት፣ ኀፍረት ወይም በባህል መድኃኒት ጊዜ ማጥፋት ነው። ጡትዎን ማወቅና ለውጥ ሲኖር ሳይዘገዩ መሄድ ሕይወት ያተርፋል።

ምልክቶች (Symptoms)

• በጡት ወይም በብብት አካባቢ አዲስ እብጠት (breast lump) ወይም የቆዳ መወፈር። ዋነኛውና ተደጋጋሚው ምልክት ነው።
• የአንዱ ጡት መጠን ወይም ቅርጽ (size change) በተለየ ሁኔታ መቀየር።
• የጡት ቆዳ ወደ ውስጥ መግባት፣ ማበጥ ወይም መቅላት (skin redness)።
• የጡት ጫፍ ወደ ውስጥ መግባት ወይም አቅጣጫውን መቀየር (nipple flattening)።
• ከጡት ጫፍ ከወተት ውጪ የሆነ ፈሳሽ፣ በተለይ ደም የቀላቀለ (bloody discharge)።
• በአንድ ቦታ ላይ የጸና ህመም (focal pain)። ህመም ብቻውን ብዙ ጊዜ የካንሰር ምልክት አይደለም፤ ግን መመርመር አለበት።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

• ከጡት ጫፍ ደም የቀላቀለ ፈሳሽ መውጣት።
• የወር አበባ ካለፈ በኋላም ያልጠፋ አዲስ እብጠት።
• የጡት ቆዳ መቅላት፣ ማበጥና መሞቅ፣ በተለይ ከእብጠት ጋር።
• የጡት ጫፍ ወደ ውስጥ መግባት ወይም በጡት ጫፍ ላይ የማይድን ቁስል።

ይህ የ911 ድንገተኛ አይደለም፤ ግን በዚያው ሳምንት ቀጠሮ ይያዙ።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

• ጡትዎን ይወቁ። በየወሩ በመስታወት ፊት ይመልከቱ፣ በእጅዎ ይዳስሱ። የተለመደውን ሲያውቁ አዲስ ለውጥ በቀላሉ ያስተውላሉ።
• አዲስ ለውጥ ካዩ ቀኑን ጽፈው ያስቀምጡ፤ ቀጠሮ ይያዙ።
• እብጠትን በእጅ አይጨምቁ፣ አያሹ። የባህል መድኃኒቶችን (herbal remedies) እየተጠቀሙ ጊዜ አያጥፉ። ይህ የበሽታውን ደረጃ ስለሚያባብስ በጥብቅ የተከለከለ ነው።
• ህመም ስለሌለው ችላ አይበሉ። አብዛኛው የጡት ካንሰር መጀመሪያ ላይ አያምም።
• አያፍሩ። ምርመራው ተገቢውን ክብር በጠበቀ መልኩ (respectful examination) ይደረጋል። ከፈለጉ ሴት ባለሙያ መጠየቅ ይችላሉ።
• የቤተሰብዎን የካንሰር ታሪክ ለሐኪምዎ ይንገሩ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• ማንኛውም ያልተለመደና የማይጠፋ የጡት ለውጥ ሲታይ፣ ለህክምና ምርመራ (clinical evaluation)።
• በጤና ተቋም ምን ይጠብቁ፦ የህክምና ታሪክዎ ይጠየቃል፣ አካላዊ ምርመራ ይደረጋል። እንደየሁኔታው የድምጽ ሞገድ ምርመራ (ultrasound) ወይም ማሞግራፊ (mammography) የተባለ የጡት ፎቶ ይነሳል።
• የምስል ምርመራ ብቻውን ካንሰር መኖሩን አያረጋግጥም። አስፈላጊ ሲሆን የናሙና ምርመራ (biopsy) ይደረጋል። ይህ የተለመደ ሂደት ነው፤ አይፍሩ።
• ምልክት ሳይኖር የሚደረግ ቅድመ ምርመራ (screening) በዕድሜዎና በአጋላጭ ሁኔታዎ ላይ ተመስርቶ በባለሙያ መመሪያ መሠረት ይከናወናል። መቼ መጀመር እንዳለብዎ ይጠይቁ።
• የጡት ወይም የእንቁላል እጢ (ovarian) ካንሰር የቤተሰብ ታሪክ ካለ፣ ቀደም ብሎ ስለ ምርመራ ይነጋገሩ።

መከላከያ (Prevention)

• ጡትዎን ይወቁ፤ ለውጥን ቀድመው ያስተውሉ።
• በባለሙያ መመሪያ መሠረት ቅድመ ምርመራ ያድርጉ።
• ጤናማ ክብደት፣ መደበኛ እንቅስቃሴ፣ አልኮል መቀነስ።
• ጡት ማጥባት ተጋላጭነትን ይቀንሳል።
• የቤተሰብ ታሪክ ካለ ለሐኪምዎ ይንገሩ።
• አይዘግዩ። ቀደም ብሎ መመርመር ትክክለኛውን መንስኤ ለማወቅና ሕክምናውን በወቅቱ ለመጀመር ይረዳል።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• ይህ ለውጥ ምን ሊሆን ይችላል? ምን ምርመራ ያስፈልገኛል?
• ማሞግራፊ መቼ መጀመር አለብኝ? በምን ያህል ጊዜ?
• የቤተሰብ ታሪክ ስላለኝ ተጋላጭነቴ ከፍ ይላል?
• ውጤቱ መቼ ይደርሳል? ቀጣዩ ምንድን ነው?