ኦቲዝም Autism

ምንድን ነው? (What is it?)

ኦቲዝም (autism) የአንጎል እድገት (brain development) እና መረጃን የማቀናበር (information processing) ልዩነት ነው። በአስተዳደግ ስህተት አይመጣም፤ ከሰው ወደ ሰውም አይተላለፍም። ሰውን በማየት ብቻ ኦቲዝም እንዳለበት ማወቅ አይቻልም።

ይህ ልዩነት ሰውየው ከሌሎች ጋር በሚግባባበትና በሚገናኝበት መንገድ ሊታይ ይችላል። ድምፅ፣ ብርሃን ወይም ንክኪ ከሌሎች የበለጠ ሊሰማው ይችላል። ተደጋጋሚ እንቅስቃሴ (repetitive movement) ሊያደርግ ወይም በአንድ ነገር ላይ ከፍተኛ ፍላጎት ሊኖረው ይችላል። ይህ ግትርነት ሳይሆን ስሜትን የመቀበል (sensory processing) ልዩነት ነው።

ኦቲዝም ስፔክትረም (spectrum) የሚባለው ለዚህ ነው። አንዳንድ ሰዎች በደንብ ይናገራሉ፤ ሌሎች ደግሞ ጥቂት ቃላት፣ ምስሎች ወይም የመግባቢያ መሣሪያ (communication device) ይጠቀማሉ። የማይናገር ሰው መልእክት የለውም ማለት አይደለም። የእያንዳንዱ ሰው ችሎታና የሚያስፈልገው ድጋፍ የተለየ ነው። በእኛ ማኅበረሰብ ኦቲዝም ብዙ ጊዜ በተሳሳተ መንገድ ይታያል ወይም ይደበቃል፤ ይህ ልጆችን በጊዜ ከሚያገኙት ድጋፍ ያርቃል።

ምልክቶች (Symptoms)

የመጀመሪያ ምልክቶች ከልጅ ወደ ልጅ ይለያያሉ። በተለምዶ የሚታዩት፦

• በንግግር ላይ ልዩነት፦ ንግግር መዘግየት፣ ጥቂት ቃላት መጠቀም፣ ወይም የተማራቸውን ቃላት ማጣት።
• በመግባባት ላይ ልዩነት፦ ስሙ ሲጠራ አለመመለስ፣ ዓይን ለዓይን አለመተያየት፣ የሚፈልገውን ነገር በጣት አለማመልከት።
• በጨዋታ ላይ ልዩነት፦ ከሌሎች ልጆች ጋር በጋራ አለመጫወት፣ ወይም መጫወቻዎችን በተደጋጋሚ በአንድ መንገድ መደርደር።
• ተደጋጋሚ እንቅስቃሴዎች፣ እንደ እጅ ማወዛወዝ ወይም መወዛወዝ።
• በአንድ ነገር ላይ ከፍተኛ ፍላጎት።
• ለድምፅ፣ ለብርሃን ወይም ለንክኪ ከሌሎች የበለጠ መሰማት፤ በጫጫታ ወይም በብርሃን መጨነቅ።

እነዚህ ልዩነቶች ብቻቸውን ኦቲዝም አያረጋግጡም። ትክክለኛው መንገድ በባለሙያ የሚደረግ የእድገት ግምገማ (developmental evaluation) ነው።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ኦቲዝም በራሱ ድንገተኛ አደጋ አይደለም። ነገር ግን ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

• መንቀጥቀጥ (seizure) ከ5 ደቂቃ በላይ ከቆየ ወይም ከተደጋገመ፣ ወዲያውኑ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ይደውሉ። የሚጥል በሽታ ኦቲዝም ካላቸው ሰዎች መካከል ከሌሎች የበለጠ ይታያል።
• ልጁ ከቤት ወይም ከትምህርት ቤት ጠፍቶ ወደ ውሃ፣ ወደ መንገድ ወይም ወደ አደገኛ ቦታ ሊሄድ ከቻለ፣ ወዲያውኑ ይፈልጉት፤ እርዳታ ይጥሩ።
• ራሱን ክፉኛ የሚጎዳ ከሆነ (ራስን መምታት፣ መንከስ) እና ማቆም ካልቻሉ።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

• ሰውየው የሚመርጠውን የመግባቢያ መንገድ (communication method) ይከተሉ፤ ንግግር፣ ምስል ወይም መሣሪያ ይሁን።
• በጣም የበዛ ጫጫታ ወይም ብርሃን ሲያስጨንቀው ጸጥ ያለ ቦታ ወይም የጆሮ መከላከያ (ear defenders) ያዘጋጁ።
• ጠንካራ ጎኑን ይመልከቱ። ግልጽና አጭር መመሪያ ይስጡ። ተጨማሪ ጊዜ ይፍቀዱ። የስሜት ፍላጎቱን (sensory needs) ያክብሩ።
• መደበኛ የዕለት ተዕለት ሥርዓት (routine) ይኑር። ለውጥ ካለ ቀድመው ያሳውቁ።
• ድጋፍ ማለት ሰውየውን መለወጥ አይደለም። በስሜት ልዩነቱ ምክንያት አይቅጡት፤ ግትር ወይም ባለጌ ብለው አይፈርጁት።
• ያልተረጋገጠ "ፈውስ"፣ ልዩ አመጋገብ ወይም ባህላዊ መድኃኒት ከመሞከር በፊት ሐኪምዎን ያማክሩ።
• ልጁን በቤተሰብ፣ በቤተ ክርስቲያን ወይም በመስጊድ እና በማኅበረሰብ እንቅስቃሴዎች ያሳትፉት። አይደብቁት።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• ልጅዎ በንግግር፣ በጨዋታ ወይም ከሌሎች ጋር በመግባባት ላይ ልዩነት ካሳየ፣ የጤና ባለሙያ (healthcare professional) ያነጋግሩ። "ሲያድግ ይለቀዋል" ብለው አይጠብቁ።
• የተማራቸውን ቃላት ወይም ክህሎቶች ካጣ፣ በቶሎ።
• ግምገማው (developmental evaluation) የልጁን ንግግር፣ ጨዋታ፣ ባህሪና ዕለታዊ ክህሎት (daily living skills) በተለያዩ ሁኔታዎች ይመለከታል። አንድ የደም ምርመራ ወይም ፎቶ ብቻ ኦቲዝምን አያረጋግጥም።
• የእንቅልፍ ችግር፣ የአመጋገብ ችግር፣ ጭንቀት ወይም መንቀጥቀጥ ካለ፣ ለሐኪም ይንገሩ። እነዚህ ከኦቲዝም ጋር አብረው ሊታዩ ይችላሉ።
• አዋቂ ሰውም ራሱ ኦቲዝም አለብኝ ብሎ ከጠረጠረ ግምገማ መጠየቅ ይችላል።

መከላከያ (Prevention)

ኦቲዝም በሽታ ስላልሆነ አይከላከልም። የሚከላከለው ልጁ ያለድጋፍ መቅረቱ ነው። ዋናው ነገር በጊዜ የሚደረግ ግምገማና ድጋፍ ነው፦

• በመደበኛ የሕፃናት ክትትል (well-child visit) ጊዜ ስለ ልጅዎ እድገት የሚጠየቁትን ጥያቄዎች በሐቀኝነት ይመልሱ፤ ጥርጣሬ ካለዎ ያንሱ።
• በጊዜው የሚደረግ ግምገማ ለልጁ የሚስማማ ድጋፍ፣ የመግባባት ችሎታውን (communication skills) እና የዕለት ተዕለት ኑሮውን ሊያሻሽል ይችላል።
• በአሜሪካ ለሕፃናት የቅድመ ድጋፍ (early intervention) አገልግሎትና በትምህርት ቤት የግል የትምህርት ዕቅድ (IEP) አለ። የሕፃናት ሐኪምዎን ወይም ትምህርት ቤቱን ይጠይቁ።
• ኦቲዝም ያለው ሰው ክብር፣ ተቀባይነትና ለእርሱ የሚስማማ ድጋፍ ያስፈልገዋል። ልዩነቱን እንረዳ፤ ችሎታውን እናበረታታ፤ በትምህርት ቤትና በማኅበረሰብ እንዲሳተፍ እናድርግ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• ልጄ የእድገት ግምገማ ያስፈልገዋል? የት ይደረጋል?
• ምን ዓይነት ድጋፍ (የንግግር፣ የባህሪ ወይም የሙያ ሕክምና) ይረዳዋል?
• ከትምህርት ቤቱ ምን ድጋፍ መጠየቅ እችላለሁ?
• የስሜት ፍላጎቱን ቤት ውስጥ እንዴት ልደግፍ?