ጭንቀት Anxiety

ምንድን ነው? (What is it?)

ስለ ሥራ፣ ስለ ጤና ወይም ስለ ቤተሰብ አንዳንድ ጊዜ መጨነቅ መደበኛ ነው። ጭንቀት (anxiety) ለአደጋ የሚያዘጋጀን የሰውነት ማንቂያ ነው።

ነገር ግን ስጋቱ ካልለቀቀ፣ ከሁኔታው በላይ ከሆነ፣ ወይም ሥራን፣ እንቅልፍንና ግንኙነትን ካወከ፣ የጭንቀት ችግር (anxiety disorder) ሊሆን ይችላል። ይህ የባሕርይ ድክመት አይደለም። የዘር ተፅዕኖ፣ የሕይወት ጫና፣ አስደንጋጭ ልምድ፣ የእንቅልፍ እጥረትና አንዳንድ የአካል በሽታዎች አብረው ሊጫወቱ ይችላሉ።

ለብዙ ዲያስፖራ ኢትዮጵያውያን የስደት ኑሮ፣ የሥራ ጫና፣ የቤተሰብ ኃላፊነትና የገንዘብ ስጋት ጭንቀትን ሊያባብሱ ይችላሉ። ጭንቀት መደበቅ ያለበት ነገር አይደለም። በትክክለኛ ድጋፍና ሕክምና መሻሻል ይቻላል።

ምልክቶች (Symptoms)

• ብዙ ስጋት፣ ሐሳብን ማቆም መቸገር።
• ትኩረት ማጣት፣ መበሳጨት፣ እንቅልፍ ማጣት።
• ልብ መምታት፣ ላብ፣ መንቀጥቀጥ፣ ፈጣን መተንፈስ።
• የሆድ መረበሽና የጡንቻ መወጠር።
• ከሰዎችና ከቦታዎች መራቅ።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

• ራስዎን ለመጉዳት ሐሳብ ካለ። ብቻዎን አይቆዩ። አሁኑኑ ከታመነ ሰውና ከአስቸኳይ የጤና አገልግሎት እርዳታ ይፈልጉ። በአሜሪካ 988 (Suicide & Crisis Lifeline) ወይም 911፣ በኢትዮጵያ 907 ይደውሉ።
• የደረት ህመም ወይም ከባድ የትንፋሽ ማጠር ለመጀመሪያ ጊዜ ሲከሰት ወይም የማይቀንስ ከሆነ። ከልብ ችግር ጋር ሊመሳሰል ስለሚችል እንደ ጭንቀት ብቻ አይገምቱ።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

• በጣም ሲጨነቁ እግርዎን መሬት ላይ ያረጋጉ፣ ትንፋሽዎን ቀስ ያድርጉ፣ በዙሪያዎ ያሉትን ይመልከቱ።
• ከታመነ ሰው ጋር ይነጋገሩ።
• ምልክቱ መቼ እንደሚጀምርና ምን እንደሚያባብሰው ይመዝግቡ።
• መደበኛ እንቅልፍ፣ እንቅስቃሴና ምግብ ይያዙ።
• ካፌይን (caffeine፣ ለምሳሌ ቡና)፣ አልኮልና ኒኮቲን ይቀንሱ። ምልክቱን ሊያባብሱ ይችላሉ።
• መድኃኒት በራስዎ አይጀምሩ፣ ድንገትም አያቋርጡ።
• ለውጥ ቀስ በቀስ ሊመጣ ይችላል። ራስዎን አይቸኩሉ። ምልክቱ ቢመለስ ውድቀት አይደለም፤ የሕክምና እቅድዎን ከባለሙያዎ ጋር ያስተካክሉ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• ጭንቀቱ ለሳምንታት ከቀጠለ።
• ኃላፊነትዎን እንዳይወጡ ካደረገ።
• ከሰዎችና ከቦታዎች እንዲርቁ ካስገደደ።
• ባለሙያው መጀመሪያ ሌላ የአካል ችግር እንዳለ ይመረምራል። ከዚያ የንግግር ሕክምና፣ በተለይ የአስተሳሰብና የባሕርይ ሕክምና (CBT)፣ የሚያስጨንቁ ሐሳቦችንና ለእነሱ የምንሰጠውን ምላሽ ለመቀየር ይረዳል። አንዳንድ ሰዎች በባለሙያ የሚታዘዝ መድኃኒትም ያስፈልጋቸዋል።
• ሕክምና መፈለግ ድፍረት ነው፣ ድክመት አይደለም።

መከላከያ (Prevention)

• መደበኛ እንቅልፍ፣ የዕለት እንቅስቃሴና ወቅቱን የጠበቀ ምግብ።
• ካፌይን፣ አልኮልና ኒኮቲን መቀነስ።
• የሚረዱዎትን ልማዶች መቀጠል፣ የማይረዱትን ከባለሙያ ጋር ማስተካከል።
• ከቤተሰብና ከታመኑ ሰዎች ጋር ግንኙነትን መጠበቅ።
• ውጥረት ሲበዛ ቀድሞ እርዳታ መፈለግ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• ምልክቶቼ ከሌላ የአካል በሽታ ሊሆኑ ይችላሉ?
• የንግግር ሕክምና (CBT) የት ማግኘት እችላለሁ? በአማርኛ የሚናገር ባለሙያ አለ?
• መድኃኒት ያስፈልገኛል? የጎንዮሽ ጉዳቱ ምንድን ነው?
• መሻሻል ለማየት ምን ያህል ጊዜ ይወስዳል?