የሚጥል በሽታ Epilepsy

ረቂቅ · Draft, not yet reviewed ⚡ የሚጥል በሽታ

የሚጥል በሽታ እርግማን አይደለም፤ አይተላለፍም። መድኃኒትን በሰዓቱ ያለማቋረጥ በመውሰድ መናድን መቆጣጠርና መደበኛ ሕይወት መምራት ይቻላል።

ቪዲዮው በቅርቡ ይለቀቃል · Video coming soon

ምንድን ነው? (What is it?)

የሚጥል በሽታ (epilepsy) ያለ ምክንያት የሚፈጠር ተደጋጋሚ መናድ (unprovoked seizures) የሚታይበት የጤና እክል ነው። መናድ (seizure) በአእምሮ ውስጥ የሚፈጠር ጊዜያዊ የኤሌክትሪክ መዛባት ነው። አንዴ መናድ ስለታየ ብቻ የሚጥል በሽታ አለ አይባልም፤ ተደጋጋሚ ክስተቶች ያስፈልጋሉ።

መንስኤዎቹ የጭንቅላት አደጋ (head trauma)፣ የአእምሮ ኢንፌክሽን (brain infection) ወይም ውርስ ሊሆኑ ይችላሉ። በብዙ ሰዎች ላይ ግን ግልጽ ምክንያት አይገኝም።

በማህበረሰባችን ውስጥ የሚጥል በሽታ እርግማን ነው ተብሎ ይታሰባል። ይህ ስህተት ነው። የሚጥል በሽታ ወደ ሌላ ሰው የማይተላለፍ (non-contagious) ህመም ነው። ታካሚዎች መደበኛ የማሰብ ችሎታ አላቸው፤ በሽታው የአእምሮ ዝግመት (intellectual disability) አያመጣም። ሙሉ ፈውስ (cure) ባይኖርም፣ በመድኃኒት መቆጣጠርና ደስተኛ ህይወት መምራት ይቻላል።

ምልክቶች (Symptoms)

የመናድ ምልክቶች ከሰው ሰው ይለያያሉ፦

ለጥቂት ሰከንዶች አፍጦ መቅረት ወይም ትኩረት ማጣት።
ከቁጥጥር ውጪ የሆነ ከባድ የሰውነት መንቀጥቀጥ።
ራስን መሳት።
መናዱ ካለፈ በኋላ ግራ መጋባት ወይም ድካም።

ባለሙያዎች የሕክምና ታሪክ (medical history) መርምረው የአእምሮ ሞገድ ምርመራ (electroencephalogram) በማድረግ ችግሩን ያረጋግጣሉ።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፤ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ይደውሉ፦

መናዱ አምስት ደቂቃ ወይም ከዚያ በላይ ከቆየ።
መተንፈስ ካስቸገረ።
ነፍሰጡር (pregnant) ከሆኑ።
ሰውየው ሳይነቃ ሌላ መናድ ከተከተለ።
መናዱ በውሃ ውስጥ ከተከሰተ ወይም ሲወድቅ ከባድ ጉዳት ከደረሰበት።
ለመጀመሪያ ጊዜ የተከሰተ መናድ (first seizure)፤ ወዲያውኑ ምርመራ ያስፈልጋል።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

በየቀኑ፦

መድኃኒትዎን በሰዓቱ ይውሰዱ (medication adherence)። ማቋረጥ አደገኛ መናዶችን ያስከትላል።
በቂ እንቅልፍ ያግኙ፤ ጭንቀትን (stress) ይቀንሱ።
ቤት ውስጥ አደገኛ እቃዎችን ያስወግዱ።

መናድ ሲያጋጥም፦

ይረጋጉ። አደገኛ ነገሮችን ያርቁ።
ጭንቅላቱን ደግፈው በጎን ያስተኙት።
መናዱ የተጀመረበትን ሰዓት ይመዝግቡ።
እንቅስቃሴውን በጉልበት አይያዙ።
ወደ አፉ ምንም ነገር ማስገባት (inserting objects) ክልክል ነው።
ሙሉ በሙሉ እስኪነቃ ምግብ ወይም ውሃ አይስጡ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

መናድ ለመጀመሪያ ጊዜ ከተከሰተ፣ አንድ ጊዜ ብቻ ቢሆንም፣ ወዲያውኑ ለምርመራ ሐኪም ያማክሩ፤ ተደጋጋሚ ከሆነም ሕክምና ያስፈልጋል።
መድኃኒት እየወሰዱ መናዱ ካልቆመ፣ ወይም መድኃኒቱ የጎንዮሽ ጉዳት ካመጣ።
እርጉዝ ከሆኑ ወይም ለማርገዝ ካሰቡ፣ መድኃኒቱን በራስዎ ከማቋረጥ ይልቅ ሐኪም ያማክሩ።
መደበኛ ክትትል አያቋርጡ።

መከላከያ (Prevention)

መድኃኒትን በሰዓቱ ያለማቋረጥ ይውሰዱ።
በቂ እንቅልፍ ያግኙ፤ ጭንቀትን ይቀንሱ።
የጭንቅላት ጉዳትን ይከላከሉ፦ የደህንነት ቀበቶና የራስ ቁር ይጠቀሙ።
የአእምሮ ኢንፌክሽን ሲጠረጠር ቶሎ ሕክምና ያግኙ።
ማህበራዊ መገለልን (social stigma) ያስወግዱ፤ ታማሚዎችን ይደግፉ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

መድኃኒቴን ለምን ያህል ጊዜ መውሰድ አለብኝ?
መድኃኒቱ ካመለጠኝ ምን ላድርግ?
መንዳት ወይም መዋኘት እችላለሁ?
ለማርገዝ ካሰብኩ መድኃኒቴ መለወጥ አለበት?

ሙሉ ጽሑፍ · Full transcript of the video

የሚጥል በሽታ (epilepsy) ያለምክንያት የሚፈጠር መናድ (unprovoked seizures) የሚታይበት የጤና እክል ነው።

አንዴ መናድ (seizure) ስለታየ የሚጥል በሽታ (epilepsy) መኖሩ አይረጋገጥም፤ ተደጋጋሚ ክስተቶች ያስፈልጋሉ።

የመናድ (seizure) ምልክቶች ከትኩረት ማጣት እስከ ከባድ የሰውነት መንቀጥቀጥ ሊለያዩ ይችላሉ።

መንስኤዎቹ የጭንቅላት አደጋ (head trauma)፣ የአእምሮ ኢንፌክሽን (brain infection) ወይንም ውርስ ሊሆኑ ይችላሉ።

ባለሙያዎች የህክምና ታሪክ (medical history) መርምረው የአእምሮ ሞገድ ምርመራ (electroencephalogram) በማድረግ ችግሩን ያረጋግጣሉ።

የሚጥል በሽታ (epilepsy) እርግማን አይደለም፤ ወደ ሌላ ሰው የማይተላለፍ (non-contagious) ህመም ነው።

ታካሚዎች መደበኛ የማሰብ ችሎታ ሲኖራቸው የሚጥል በሽታ (epilepsy) የአእምሮ ዝግመት (intellectual disability) አያመጣም።

ሙሉ ፈውስ (cure) ባይኖርም የመናድ መከላከያ መድሃኒቶችን (anti-seizure medications) በመጠቀም በሽታውን መቆጣጠር ይቻላል።

መድሃኒት በሰዓቱ መውሰድ (medication adherence) ወሳኝ ሲሆን ማቋረጥ ግን አደገኛ መናዶችን ያስከትላል።

አደገኛ እቃዎችን በማስወገድ፣ በቂ እንቅልፍ በማግኘትና ጭንቀትን (stress) በመቀነስ ደህንነትን ይጠብቁ።

መናድ (seizure) ሲያጋጥም ይረጋጉ፤ አደገኛ ነገሮችን አርቀው ጭንቅላቱን ደግፈው በጎን ያስተኙት።

እንቅስቃሴውን በጉልበት አይያዙ፤ ወደ አፋቸው ምንም ነገር ማስገባት (inserting objects) ክልክል ነው።

መናዱ አምስት ደቂቃ ወይም ከዚያ በላይ ከቆየ፣ መተንፈስ ካስቸገረ ወይም ነፍሰጡር (pregnant) ከሆኑ አስቸኳይ እርዳታ ያግኙ።

ትክክለኛ ህክምና በማግኘትና ማህበራዊ መገለልን (social stigma) በማስወገድ ደስተኛ ህይወት መምራት ይቻላል።