አስም፣ ትክክለኛ የኢንሄለር አጠቃቀምና የቤት ውስጥ ጭስ Asthma, Correct Inhaler Use and Indoor Smoke

ረቂቅ · Draft, not yet reviewed 🩺 ሥር የሰደዱ በሽታዎች

አስም በትክክለኛ የኢንሄለር አጠቃቀምና ጭስን በማራቅ በሚገባ ይቆጣጠራል። ምልክት ባይኖርም መቆጣጠሪያ መድኃኒትዎን በራስዎ ውሳኔ አያቋርጡ።

ቪዲዮው በቅርቡ ይለቀቃል · Video coming soon

ምንድን ነው? (What is it?)

አስም (asthma) ሥር የሰደደ የመተንፈሻ አካል ችግር ነው። ተለዋዋጭ የሆነ የትንፋሽ ማጠር፣ ሳል፣ የደረት መጨናነቅ እና ሲርሲር የሚል የትንፋሽ ድምፅ (wheezing) ያመጣል።

እነዚህ ምልክቶች ብዙውን ጊዜ በምሽት ወይም አካላዊ እንቅስቃሴ (exercise) በሚያደርጉበት ወቅት ይባባሳሉ። ስለዚህ አስም መሆኑን በጤና ባለሙያ ትክክለኛ ምርመራ ማረጋገጥ ያስፈልጋል።

በብዙ የኢትዮጵያውያን ቤቶች የከሰል፣ የማገዶ እንጨትና የዕጣን ጭስ የተለመደ ነው። እነዚህ ጭሶች አስምን ከሚያነሱ ዋና ነገሮች (triggers) መካከል ናቸው። አስም ትክክለኛ መድኃኒት በመውሰድና አነቃቂ ነገሮችን በማስወገድ በሚገባ መቆጣጠር ይቻላል።

ምልክቶች (Symptoms)

ተለዋዋጭ የሆነ የትንፋሽ ማጠር።
ሳል፣ በተለይ በምሽት።
የደረት መጨናነቅ።
ሲርሲር የሚል የትንፋሽ ድምፅ (wheezing)።
ምልክቶቹ በምሽት ወይም በእንቅስቃሴ ወቅት መባባስ።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፤ ወዲያውኑ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ይደውሉ፦

በሽተኛው በመደበኛነት መናገር ወይም መራመድ ካልቻለ።
የከንፈር መጥቆር (blue lips)።
ከፍተኛ የሆነ የመተንፈስ ትግል።
ፈጣን እፎይታ የሚሰጠው መድኃኒት (reliever) በተደጋጋሚ ተወስዶ ምንም ለውጥ ካላመጣ። ወደ ድንገተኛ ክፍል ይሂዱ።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

ሁለት ዓይነት መድኃኒት አለ፦ ፈጣን እፎይታ የሚሰጠው ኢንሄለር (reliever) እና ዘላቂ መቆጣጠሪያው (inhaled-steroid controller)። ሁለቱን ይለዩ፤ እንደታዘዘው ይጠቀሙ።
የህመም ምልክት ባይኖርም መቆጣጠሪያ መድኃኒትዎን የጤና ባለሙያ ሳያማክሩ አያቋርጡ።
ኢንሄለር አጠቃቀም፦ በሚገባ ያንቀጥቅጡ፣ ትንፋሽዎን ወደ ውጭ ያስወጡ፣ ከንፈርዎን በመሳሪያው ዙሪያ አጥብቀው ይያዙ።
አንድ ጊዜ ብቻ ይጫኑ፤ በተመሳሳይ ጊዜ ትንፋሽዎን በቀስታና በጥልቀት ወደ ውስጥ ይሳቡ።
ከተቻለ ትንፋሽዎን ለአስር ሰከንድ ያህል አምቀው ያቆዩ፤ መድኃኒቱ በሳንባ ውስጥ በደንብ ይሰራጫል።
ስፔሰር (spacer) የተባለውን የፕላስቲክ መሳሪያ ይጠቀሙ። መድኃኒቱ በአፍ ውስጥ ከመቅረት ይልቅ ወደ ሳንባ በተሻለ እንዲገባ ይረዳል።
ስቴሮይድ ያለበትን ኢንሄለር ከተጠቀሙ በኋላ አፍዎን በንጹህ ውሃ ይጉመጥምጡ፤ በአፍ ውስጥ የፈንገስ ኢንፌክሽን እንዳይፈጠር ይከላከላል።
በቤት ውስጥ የትምባሆ ጭስ ሙሉ በሙሉ ያስወግዱ፤ የከሰልና የማገዶ እንጨት ጭስ ይቀንሱ።
የዕጣን ጭስ፣ አቧራና ሻጋታን (mould) በበቂ የቤት ውስጥ አየር ዝውውር ያርቁ። ቤተሰብን ከመውቀስ ይልቅ አብረው መፍትሔ ይፈልጉ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

ሳል፣ የትንፋሽ ማጠር ወይም ሲርሲር ድምፅ በተደጋጋሚ ካለ፤ ትክክለኛ ምርመራ ያስፈልጋል።
ፈጣን እፎይታ የሚሰጠውን መድኃኒት ከወትሮው በበለጠ መጠቀም ከጀመሩ።
ምልክቶቹ በምሽት ከእንቅልፍ የሚያስነሱዎት ከሆነ።
መቆጣጠሪያ መድኃኒትዎን ለመቀየር ወይም ለማቆም ሲያስቡ፤ በራስዎ አይወስኑ።
የኢንሄለር አጠቃቀምዎን ለሐኪምዎ ወይም ለነርስ አሳይተው እንዲያርሙዎ ይጠይቁ።

መከላከያ (Prevention)

አነቃቂ ነገሮችን (triggers) ይለዩና ያስወግዱ።
ቤት ውስጥ ማንም እንዳያጨስ።
የከሰል፣ የእንጨትና የዕጣን ጭስ ይቀንሱ፤ ምግብ ሲያበስሉ መስኮት ይክፈቱ።
አቧራና ሻጋታን ያርቁ፤ ቤቱ በቂ አየር እንዲያገኝ ያድርጉ።
መቆጣጠሪያ መድኃኒትዎን በየቀኑ እንደታዘዘው ይውሰዱ።
ከሐኪምዎ ጋር በመተባበር ጤናማ ሕይወት ይምሩ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

የትኛው ኢንሄለር ፈጣን እፎይታ የሚሰጠው፣ የትኛው መቆጣጠሪያ ነው?
የኢንሄለር አጠቃቀሜን ላሳይዎት? ስፔሰር ያስፈልገኛል?
ምልክቶቼ ሲባባሱ ምን ላድርግ? ወደ ድንገተኛ ክፍል መቼ ልሂድ?
መቆጣጠሪያ መድኃኒቱን እስከ መቼ እወስዳለሁ?

ሙሉ ጽሑፍ · Full transcript of the video

የአስም በሽታ ተለዋዋጭ የሆነ የትንፋሽ ማጠር፣ ሳል፣ የደረት መጨናነቅ እና ሲርሲር የሚል የትንፋሽ ድምፅ፣ ወይም wheezing፣ የሚያመጣ ሥር የሰደደ የመተንፈሻ አካል ችግር ነው።

እነዚህ ምልክቶች ብዙውን ጊዜ በምሽት ወይም አካላዊ እንቅስቃሴ፣ ወይም exercise፣ በሚያደርጉበት ወቅት ሊባባሱ ስለሚችሉ፣ በጤና ባለሙያ ትክክለኛ ምርመራ ማረጋገጥ ያስፈልጋል።

አስምን ለማከም ፈጣን እፎይታ የሚሰጥ መተንፈሻ፣ ወይም inhaler፣ እና ዘላቂ መቆጣጠሪያ (inhaled-steroid controller) መድሃኒት በጥንቃቄ መለየት እና በአግባቡ መጠቀም እጅግ በጣም አስፈላጊ ነው።

የህመም ምልክቶች ባይኖሩም እንኳ፣ የጤና ባለሙያ ሳያማክሩ ዘላቂ መቆጣጠሪያ መድሃኒትዎን (controller medication) በራስዎ ውሳኔ ማቋረጥ ለከፍተኛ የጤና አደጋ ሊያጋልጥዎ ይችላል።

ኢንሄለር ከመጠቀምዎ በፊት በሚገባ ያንቀጥቅጡ፣ ትንፋሽዎን ወደ ውጭ ያስወጡ፣ እና ከንፈርዎን በመሳሪያው ዙሪያ (seal lips) በማጥበቅ ይያዙ።

መሳሪያውን አንድ ጊዜ ብቻ ይጫኑ፣ እና በተመሳሳይ ጊዜ ትንፋሽዎን በቀስታ እና በጥልቀት ወደ ውስጥ ይሳቡ፤ deep breath ያድርጉ።

መድሃኒቱ በሳንባዎ ውስጥ በደንብ እንዲሰራጭ፣ ከተቻለ ትንፋሽዎን ለአስር ሰከንዶች (hold about 10 seconds) ያህል በውስጥዎ አምቀው ማቆየት በጣም ይመከራል።

ስፔሰር (spacer) የተባለውን ተጨማሪ የፕላስቲክ መሳሪያ መጠቀም፣ መድሃኒቱ በአፋችን ውስጥ ከሚቀር ይልቅ ወደ ሳንባችን በተሻለ ሁኔታ እንዲገባ በከፍተኛ ደረጃ ይረዳል።

ስቴሮይድ ያለበትን ኢንሄለር ከተጠቀሙ በኋላ፣ በአፍ ውስጥ የፈንገስ ኢንፌክሽን እንዳይፈጠር አፍዎን በንጹህ ውሃ መጉመጥመጥ (rinse mouth) ፈጽሞ መዘንጋት የለብዎትም።

በቤት ውስጥ የትምባሆ ጭስን ማስወገድ፣ እንዲሁም የከሰል እና የማገዶ እንጨት ጭስን (charcoal/wood smoke) መቀነስ ለአስም ታካሚዎች ጤና እጅግ ወሳኝ ነው።

የታካሚውን ቤተሰብ ሳይወቅሱ፣ የዕጣን ጭስ፣ አቧራ እና ሻጋታን፣ ወይም mould፣ በበቂ የቤት ውስጥ አየር ዝውውር ማራቅ የመተንፈሻ አካላትን ጤንነት ይጠብቃል።

አስም በሚነሳበት ጊዜ፣ በሽተኛው በመደበኛነት መናገር ወይም መራመድ ካልቻለ (inability to speak or walk) ይህ ሁኔታ ከፍተኛ የሕክምና ድንገተኛ አደጋ መሆኑን ያሳያል።

የከንፈር መጥቆር (blue lips) ወይም ከፍተኛ የሆነ የመተንፈስ ትግል ከታየ፣ ያለምንም መዘግየት በአፋጣኝ ወደ ሕክምና ተቋም መውሰድ የሰውየውን ሕይወት ይታደጋል።

ፈጣን እፎይታ የሚሰጠው መድሃኒት፣ ወይም reliever፣ በተደጋጋሚ ተወስዶ ምንም ዓይነት ለውጥ ካላመጣ፣ ታካሚው አስቸኳይ የሕክምና እርዳታ በድንገተኛ ክፍል ማግኘት አለበት።

የአስም በሽታን ትክክለኛ መድሃኒት በመውሰድ እና አነቃቂ ነገሮችን፣ ወይም triggers፣ በማስወገድ በሚገባ መቆጣጠር ስለሚቻል፣ ከሐኪምዎ ጋር በመተባበር ጤናማ ሕይወት (healthy life) ይምሩ።