የሳንባ ነቀርሳ Tuberculosis (TB)

ረቂቅ · Draft, not yet reviewed 🦟 ተላላፊ በሽታዎች

የሳንባ ነቀርሳ (TB) በአየር የሚተላለፍ ግን ሙሉ በሙሉ የሚድን በሽታ ነው። ከ2 ሳምንት በላይ የቆየ ሳል ካለ ይመርመሩ፤ መድኃኒቱን እስከ መጨረሻው ይጨርሱ።

ቪዲዮው በቅርቡ ይለቀቃል · Video coming soon

ምንድን ነው? (What is it?)

የሳንባ ነቀርሳ ወይም ቲቢ (tuberculosis, TB) ማይኮባክቴሪየም ቲዩበርኩሎሲስ (Mycobacterium tuberculosis) በሚባል ባክቴሪያ የሚከሰት በሽታ ነው። በብዛት ሳንባን ያጠቃል፤ ሌሎች የሰውነት ክፍሎችንም ሊያጠቃ ይችላል። ብዙዎችን የሚያሳስብ በሽታ ነው፤ ግን ቀድሞ ከተመረመርንና ሕክምናውን ከጨረስን ሙሉ በሙሉ መዳን ይቻላል።

ቲቢ በአየር ይተላለፋል። በተዘጋ ክፍል ከታማሚ ጋር ረጅም ጊዜ አብሮ መቆየት የመተላለፍ እድሉን ይጨምራል። በእጅ መጨባበጥ ወይም ዕቃ በመካፈል ግን አይተላለፍም። ስለዚህ ታማሚውን ማግለል አያስፈልግም፤ መረጃ፣ ሕክምናና ድጋፍ እንስጥ።

ባክቴሪያው ወደ ሰውነት ገብቶ ዝም ብሎ ሊቆይ ይችላል። ይህ ድብቅ የቲቢ ኢንፌክሽን (latent TB infection) ይባላል፤ ምልክት የለውም፣ አይተላለፍም። ባክቴሪያው መባዛት ሲጀምር ንቁ የቲቢ በሽታ (active TB disease) ይሆናል፤ ምልክቶች ይታያሉ፣ የሳንባ ቲቢም ለሌሎች ሊተላለፍ ይችላል። ቲቢ በብዛት ካለበት አገር የመጡ ሰዎች ድብቅ ኢንፌክሽን ሳያውቁ ሊኖርባቸው ስለሚችል፣ በዲያስፖራ ያሉ ኢትዮጵያውያን ስለ ምርመራ ከሐኪማቸው ጋር መነጋገር ይጠቅማል።

ምልክቶች (Symptoms)

ለ2 ሳምንት ወይም ከዚያ በላይ የቆየ ሳል።
አክታ (sputum)፣ የደረት ህመም ወይም ደም የተቀላቀለበት አክታ።
ትኩሳትና የሌሊት ላብ።
ድካም፣ የምግብ ፍላጎትና ክብደት መቀነስ።
ምልክቶቹ ቀስ ብለው ስለሚጀምሩ ቸል አይበሏቸው።
በልጆች ላይ ምልክቱ ግልጽ ላይሆን ይችላል፤ ሳል፣ ትኩሳት፣ ድካም፣ ጥሩ አለመብላት ወይም ክብደት አለመጨመር ሊታይ ይችላል።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

ብዙ ደም ማሳል።
ከባድ ትንፋሽ ማጠር ወይም መተንፈስ መከበድ።
ከፍተኛ ትኩሳት ከግራ መጋባት ጋር።
የቲቢ መድኃኒት እየወሰዱ የዓይን ወይም የቆዳ ቢጫ መሆን፣ ከባድ ማስታወክ ወይም የዕይታ ለውጥ ካለ። እነዚህ አሳሳቢ የመድኃኒት የጎንዮሽ ጉዳት (side effect) ሊሆኑ ይችላሉ፤ መድኃኒቱን በራስዎ አያቁሙ፣ ፈጥነው ለጤና ባለሙያ ይናገሩ።

ሕፃናትና ትንንሽ ልጆች ለከባድ የቲቢ በሽታ የበለጠ ተጋላጭ ናቸው። ቤት ውስጥ ቲቢ ካለ ልጆቹ ምልክት ባይኖራቸውም ይመርመሩ።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

መድኃኒቱን በታዘዘው መሠረት በየቀኑ እስከ መጨረሻው ይውሰዱ። ምልክቱ ቢቀንስም አያቋርጡ። ብዙውን ጊዜ ሕክምናው ከ4 እስከ 6 ወር ይቆያል፤ ትክክለኛውን ጊዜ ሐኪሙ ይወስናል።
መድኃኒቱን ማቋረጥ፣ መርሳት ወይም በራስ ፈቃድ መቀየር አደገኛ ነው፤ የመድኃኒት መቋቋም (drug resistance) ሊፈጠር ይችላል።
የጎንዮሽ ጉዳት ካለ መድኃኒቱን በራስዎ አያቁሙ፤ ጤና ባለሙያው መፍትሔ ይሰጥዎታል።
መስኮትና በር ክፍት ያድርጉ፤ ንጹሕ አየር (ventilation) የቲቢ ስርጭትን ይቀንሳል።
ሳልዎን ይሸፍኑ፤ በጤና ባለሙያ ምክር ጭምብል (mask) ይጠቀሙ።
አብረው የሚኖሩ ሰዎችና ልጆች ምልክት ባይኖራቸውም ይመርመሩ።
ታማሚውን አያግልሉ። ቲቢ የማንንም ክብር የሚቀንስ በሽታ አይደለም፤ ሕክምናውን እንዲጨርስ ይደግፉ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

ከ2 ሳምንት በላይ የቆየ ሳል ካለዎት።
ከቲቢ ታማሚ ጋር በቅርብ ከኖሩ ወይም ከተገናኙ፣ ምልክት ባይኖርዎትም። የቅርብ ንክኪ ምርመራ (contact investigation) ሕመሙን ቀድሞ ለማግኘት ይረዳል።
ኤች አይ ቪ (HIV)፣ የስኳር በሽታ (diabetes) ወይም የምግብ እጥረት ካለዎት፣ ወይም የሚያጨሱ ከሆነ፣ ስለ ቲቢ ምርመራ ይነጋገሩ። እነዚህ የቲቢ እድልን ይጨምራሉ።
ምርመራው የአክታ ናሙና (sputum sample)፣ ፈጣን ሞለኪውላር ምርመራ (rapid molecular test) እና የደረት ኤክስሬይ (chest X-ray) ሊያካትት ይችላል። ኤክስሬይ ብቻውን ቲቢን አያረጋግጥም።
መድኃኒት የተቋቋመ ቲቢ (drug-resistant TB) ልዩ ምርመራና ልዩ መድኃኒቶችን ይፈልጋል፤ ግን መታከም ይችላል።

መከላከያ (Prevention)

ቀድሞ መመርመርና ሕክምናውን መጨረስ ራስንና ቤተሰብን ይጠብቃል።
ድብቅ ኢንፌክሽን ካለዎት የቲቢ መከላከያ ሕክምና (TB preventive treatment, TPT) ኢንፌክሽኑ ወደ በሽታ እንዳይቀየር ይረዳል።
የቢሲጂ ክትባት (BCG vaccine) ሕፃናትን ከአንዳንድ ከባድ የቲቢ ዓይነቶች ይጠብቃል፤ ሁሉንም ኢንፌክሽን ስለማይከላከል ምልክት ካለ ምርመራ ያስፈልጋል።
ንጹሕ አየር ያስገቡ፤ ሳልን ይሸፍኑ።
ማጨስ ያቁሙ፤ ኤች አይ ቪንና የስኳር በሽታን በደንብ ይቆጣጠሩ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

ድብቅ ወይስ ንቁ ቲቢ ነው ያለብኝ? ለሌሎች ማስተላለፍ እችላለሁ?
ሕክምናው ስንት ወር ነው? መቼ ነው ተላላፊ መሆኔ የሚቆመው?
የቤተሰቤ አባላት መመርመር አለባቸው?
ምን የጎንዮሽ ጉዳት ልጠብቅ? ምን ካየሁ ወዲያውኑ ልደውል?

ሙሉ ጽሑፍ · Full transcript of the video

ሳንባ ነቀርሳ (Tuberculosis / TB) ብዙዎችን የሚያሳስብ በሽታ ነው።

ግን ቀድሞ ከተመረመርንና ሕክምናውን ከጨረስን ሙሉ በሙሉ መዳን ይቻላል።

ሳንባ ነቀርሳን የሚያመጣው ባክቴሪያ (Mycobacterium tuberculosis) ነው።

በብዛት ሳንባን ያጠቃል፤ ሌሎች የሰውነት ክፍሎችንም ሊያጠቃ ይችላል።

ቲቢ (TB) በአየር ይተላለፋል።

በተዘጋ ክፍል ረጅም ጊዜ አብሮ መቆየት የመተላለፍ እድሉን ይጨምራል።

ቲቢ (TB) በእጅ መጨባበጥ ወይም ዕቃ በመካፈል አይተላለፍም።

ታማሚውን አናግልል፤ መረጃ፣ ሕክምናና ድጋፍ እንስጥ።

ለ2 ሳምንት ወይም ከዚያ በላይ የቆየ ሳል የቲቢ (TB) ምልክት ሊሆን ይችላል።

አክታ (Sputum)፣ የደረት ህመም ወይም ደም የተቀላቀለበት አክታ ሊኖር ይችላል።

ትኩሳት፣ የሌሊት ላብ፣ ድካም፣ የምግብ ፍላጎትና ክብደት መቀነስ የቲቢ (TB) ምልክቶች ናቸው።

ምልክቶቹ ቀስ ብለው ሊጀምሩ ስለሚችሉ ቸል ማለት የለብንም።

ባክቴሪያው ወደ ሰውነት ገብቶ ዝም ብሎ ሊቆይ ይችላል።

ድብቅ የቲቢ ኢንፌክሽን (Latent TB Infection) ምልክት የለውም፤ አይተላለፍም።

ባክቴሪያው መባዛት ሲጀምር ንቁ የቲቢ በሽታ (Active TB Disease) ይሆናል።

ምልክቶች ይታያሉ፤ የሳንባ ቲቢ ለሌሎች ሊተላለፍ ይችላል።

ምልክት ካለ ወይም ከቲቢ (TB) ታማሚ ጋር በቅርብ ከኖሩ ይመርመሩ።

ቀድሞ መመርመር ሕክምናውን ያቀላጥፋል፣ ቤተሰብንም ይጠብቃል።

የሳንባ ቲቢን ለማጣራት የአክታ ናሙና (Sputum Sample) ይወሰዳል።

ፈጣን ሞለኪውላር ምርመራ (Rapid Molecular Test) ቲቢንና የመድኃኒት መቋቋምን ሊያሳይ ይችላል።

የደረት ኤክስሬይ (Chest X-ray) በሳንባ ውስጥ ያለውን ለውጥ ለማየት ይረዳል።

ኤክስሬይ ብቻውን ቲቢን አያረጋግጥም፤ ከሌሎች ምርመራዎች ጋር ይታያል።

በልጆች ላይ የቲቢ (TB) ምልክት ግልጽ ላይሆን ይችላል።

ሳል፣ ትኩሳት፣ ድካም፣ ጥሩ አለመብላት ወይም ክብደት አለመጨመር ሊታይ ይችላል።

ሕፃናትና ትንንሽ ልጆች ለከባድ የቲቢ (TB) በሽታ የበለጠ ተጋላጭ ናቸው።

ቤት ውስጥ ቲቢ ካለ ልጆቹ ምልክት ባይኖራቸውም ይመርመሩ።

ከቲቢ (TB) ታማሚ ጋር የሚኖሩና በቅርብ የሚገናኙ ሰዎች ይመርመሩ።

የቅርብ ንክኪ ምርመራ (Contact Investigation) ሕመሙን ቀድሞ ለማግኘት ይረዳል።

ኤች አይ ቪ (HIV)፣ የስኳር በሽታ (Diabetes)፣ የምግብ እጥረትና ማጨስ የቲቢ እድልን ይጨምራሉ።

እነዚህ ሁኔታዎች ካሉዎት ስለ ቲቢ ምርመራ ከጤና ባለሙያ ጋር ይነጋገሩ።

የቲቢ በሽታ (TB Disease) በበርካታ ልዩ መድኃኒቶች ይታከማል።

ብዙውን ጊዜ ሕክምናው ከ4 እስከ 6 ወር ይቆያል፤ ትክክለኛውን ጊዜ ሐኪሙ ይወስናል።

ምልክቱ ቢቀንስም የቲቢ (TB) መድኃኒትን አያቋርጡ።

መድኃኒቱን በታዘዘው መሠረት እስከ መጨረሻው ይውሰዱ።

የቲቢ መድኃኒትን ማቋረጥ፣ መርሳት ወይም በራስ ፈቃድ መቀየር አደገኛ ነው።

የመድኃኒት መቋቋም (Drug Resistance) ሊፈጠር ይችላል።

የቲቢ መድኃኒት አሳሳቢ የጎንዮሽ ጉዳት (Side Effect) ካመጣ ፈጥነው ይናገሩ።

መድኃኒቱን በራስዎ አያቁሙ፤ ጤና ባለሙያው መፍትሔ ይሰጥዎታል።

መድኃኒት የተቋቋመ ቲቢ (Drug-resistant TB) ልዩ ምርመራ ይፈልጋል።

ሕክምናው ልዩ መድኃኒቶችን ይፈልጋል፤ ግን መታከም ይችላል።

መስኮትና በር ክፍት አድርጉ፤ ንጹሕ አየር (Ventilation) የቲቢ ስርጭትን ይቀንሳል።

ሳልን ይሸፍኑ፤ በጤና ባለሙያ ምክር ጭምብል (Mask) ይጠቀሙ።

የቲቢ መከላከያ ሕክምና (TB Preventive Treatment / TPT) ኢንፌክሽኑ ወደ በሽታ እንዳይቀየር ይረዳል።

ሕክምናውን መጨረስ ራስንና ቤተሰብን ይጠብቃል።

የቢሲጂ ክትባት (BCG Vaccine) ሕፃናትን ከአንዳንድ ከባድ የቲቢ ዓይነቶች ይጠብቃል።

ሁሉንም የቲቢ ኢንፌክሽን ስለማይከላከል ምልክት ካለ ምርመራ ያስፈልጋል።

ቲቢ (TB) የማንንም ክብር የሚቀንስ በሽታ አይደለም።

ታማሚውን እንደግፍ፤ ምርመራን እናበረታታ፤ ሕክምናውን እንዲጨርስ እንርዳ።

ረጅም ሳል ካለ ይመርመሩ፤ ሕክምናውን ይጀምሩ፤ መድኃኒቱንም ይጨርሱ።

ቲቢ (TB) መከላከል፣ ማከምና ሙሉ በሙሉ ማዳን ይቻላል።