የቆዳ አለርጂ Skin Allergies

ረቂቅ · Draft, not yet reviewed 🩺 ሥር የሰደዱ በሽታዎች

የቆዳ ማሳከክ ሁሉ አለርጂ አይደለም። መንስኤውን ለይተው ያስወግዱ፤ የፊትና የምላስ ማበጥ ወይም የመተንፈስ ችግር ካለ ወዲያውኑ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ይደውሉ።

ቪዲዮው በቅርቡ ይለቀቃል · Video coming soon

ምንድን ነው? (What is it?)

በቆዳ ላይ ሽፍታ ወይም ማሳከክ ሲፈጠር ሁሉም የቆዳ አለርጂ (skin allergy) ነው ብሎ ማሰብ የተሳሳተ ነው። ቆዳ ከጠንካራ ኬሚካሎች ጋር ሲነካ የሚፈጠረው ጉዳት አጥቂ የቆዳ መቆጣት (irritant contact dermatitis) ይባላል። በአንጻሩ የሰውነት በሽታ መከላከያ (immune system) ጉዳት በሌላቸው ነገሮች ላይ በስህተት ጥቃት ሲከፍት አለርጂክ የቆዳ መቆጣት (allergic contact dermatitis) ይባላል።

የቆዳ አለርጂ ለነገሩ ከተጋለጥን ከጥቂት ቀናት በኋላ ስለሚከሰት ትክክለኛውን መንስኤ ወዲያውኑ ማወቅ አስቸጋሪ ነው። ሌሎችም ዓይነቶች አሉ። ሃይቭስ (hives) በድንገት መጥቶ በፍጥነት የሚጠፋ ቀይ ቀለም ያለውና የሚያሳክክ እብጠት ነው። ኤክዜማ (eczema) ቆዳን በማድረቅና በማሳከክ ለረጅም ጊዜ ይቆያል፤ በተለይ በህፃናት ላይ በብዛት ይከሰታል።

ጠቆር ያለ ቆዳ ባላቸው ሰዎች ላይ ሽፍታው ቀይ ላይሆን ይችላል፤ ወይንጠጅ ሊመስል ይችላል። ማበጥ፣ መድረቅና የቆዳው ሸካራነት ግን በግልፅ ይታያሉ። ለኢትዮጵያውያን ይህ መታወቅ ያለበት ነጥብ ነው፤ ቀይ ስላልሆነ ብቻ አለርጂ አይደለም ማለት አይደለም።

ምልክቶች (Symptoms)

ማሳከክ።
ሽፍታ፤ በጠቆረ ቆዳ ላይ ቀይ ሳይሆን ወይንጠጅ ሊመስል ይችላል።
ማበጥ፣ መድረቅ፣ የቆዳ ሸካራነት።
ሃይቭስ (hives)፦ በድንገት የሚመጣና በፍጥነት የሚጠፋ የሚያሳክክ እብጠት።
ኤክዜማ (eczema)፦ ደረቅና የሚያሳክክ ቆዳ ለረጅም ጊዜ።
ከንክኪ በኋላ ከጥቂት ቀናት ቆይቶ የሚመጣ ሽፍታ።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ይደውሉ፦

የፊትና የምላስ ማበጥ።
የድምፅ መቀየር።
ከፍተኛ የመተንፈስ ችግር። እነዚህ የከባድ የአለርጂ ምላሽ (anaphylaxis) ምልክቶች ናቸው፤ ሕይወትን አደጋ ላይ ይጥላል።

በፍጥነት ወደ ጤና ተቋም ይሂዱ፦

ቆዳው መላጥ ከጀመረ፣ ፈሳሽ ካወጣ ወይም ከፍተኛ ህመም ከተሰማዎት። ይህ የባክቴሪያ ኢንፌክሽን (bacterial infection) ምልክት ሊሆን ስለሚችል የፀረ ባክቴሪያ ሕክምና ያስፈልጋል።
አዲስ መድኃኒት ከጀመሩ በኋላ ሰፊ ሽፍታ ከትኩሳት፣ ከአፍ ወይም ከዓይን ቁስል ወይም ከቆዳ መላጥ ጋር ከመጣ ወዲያውኑ ወደ ድንገተኛ ክፍል፤ ይህ ከባድ የመድኃኒት ምላሽ (severe drug reaction) ሊሆን ይችላል።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

ምን እንዳስቆጣው ለይተው ያውቁ፤ ያ ነገር ከቆዳዎ ጋር እንዳይነካ ሙሉ በሙሉ ያስወግዱ። ይህ ዋነኛው መፍትሔ ነው።
ከአለርጂ አምጪው ጋር ከተነካ ወዲያውኑ በውሃና ለስላሳ ሳሙና ይታጠቡ።
ተስማሚ ማለስለሻ (moisturizer) ይቀቡ፤ ህመምን ይቀንሳል።
የተለመዱ መንስኤዎችን ያስቡ፦ ጠንካራ ሳሙናዎች፣ የብረት ጌጣጌጦች፣ የፀጉር ቀለሞች፣ መርዛማ እፅዋት።
ምርመራ ሳይደረግ እራስዎን አያክሙ፤ ያልታዘዘ መድኃኒት አይቀቡ።
ሽፍታውን አጥብቀው አያክኩ፤ ቆዳው ተቧጭሮ ኢንፌክሽን ሊገባ ይችላል።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

ሽፍታው ከቀናት በኋላም ካልጠፋ ወይም ከተደጋገመ።
መንስኤው ካልታወቀ። ሐኪሞች በቆዳ ላይ አነስተኛ ኬሚካል በማድረግ የቆዳ ምርመራ (patch testing) ያደርጋሉ፤ የትኛው አለርጂ እንዳመጣ ይለያል።
ከምርመራ በኋላ ሐኪምዎ ቆዳውን የሚያረጋጋና እብጠትን የሚቀንስ የሚቀባ መድኃኒት (topical treatment) ወይም ሌላ ተስማሚ ሕክምና ሊያዝ ይችላል።
የኢንፌክሽን ምልክት ካለ በፍጥነት።
ልጅዎ ደረቅና የሚያሳክክ ቆዳ (ኤክዜማ) ካለው።

መከላከያ (Prevention)

የማይስማሙዎትን ነገሮች ያስወግዱ።
ለስላሳ ሳሙና ይጠቀሙ፤ ጠንካራ ኬሚካሎችን ሲነኩ ጓንት ያድርጉ።
የብረት ጌጣጌጦች ወይም የፀጉር ቀለሞች የሚያሳክኩዎ ከሆነ ይተዉ።
ቆዳዎን በማለስለሻ በመንከባከብ እንዳይደርቅ ይጠብቁ።
ከባድ የአለርጂ ምላሽ (anaphylaxis) ካጋጠመዎ ሐኪምዎን ስለ መከላከያ እቅድ ያማክሩ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

ይህ አለርጂ ነው ወይስ የኬሚካል መቆጣት?
የቆዳ ምርመራ (patch test) ያስፈልገኛል?
ይህን የሚቀባ መድኃኒት ለምን ያህል ጊዜ እቀባለሁ?
ከባድ ምላሽ ቢመጣ ምን ላድርግ?

ሙሉ ጽሑፍ · Full transcript of the video

በቆዳ ላይ ሽፍታ ወይም ማሳከክ ሲፈጠር ሁሉም ችግር የቆዳ አለርጂ (Skin allergy) ነው ብሎ ማሰብ የተሳሳተ ነው።

ቆዳችን ጠንካራ ከሆኑ ኬሚካሎች ጋር ንክኪ ሲኖረው የሚፈጠረው ከፍተኛ ጉዳት አጥቂ የቆዳ መቆጣት፣ ወይም irritant contact dermatitis፣ ይባላል።

በአንጻሩ የሰውነት በሽታ መከላከያ (Immune system) ጉዳት በሌላቸው ነገሮች ላይ በስህተት ጥቃት ሲከፍት አለርጂክ የቆዳ መቆጣት፣ ወይም allergic contact dermatitis፣ ይባላል።

ይህ የቆዳ አለርጂ (Skin allergy) ለነገሩ ከተጋለጥን ከጥቂት ቀናት በኋላ ስለሚከሰት ትክክለኛውን መንስኤ ወዲያውኑ ለይቶ ለማወቅ በጣም አስቸጋሪ ያደርገዋል።

Hives በመባል የሚታወቀው ደግሞ በድንገት መጥቶ በፍጥነት የሚጠፋ ቀይ ቀለም ያለውና የሚያሳክክ የቆዳ እብጠት ነው።

በተጨማሪም ኤክዜማ (Eczema) ቆዳን በማድረቅና በማሳከክ ለረጅም ጊዜ የሚቆይ ሲሆን በተለይም በህፃናት ላይ በብዛት ይከሰታል።

ጠቆር ያለ ቆዳ ባላቸው ሰዎች ላይ የቆዳ አለርጂ (Skin allergy) ሽፍታው ቀይ ላይሆን ቢችልም ማበጥና መድረቅን ግን በግልፅ ያሳያል።

በጠቆረ ቆዳ ላይ ሽፍታው ወይንጠጅ ሊሆን ስለሚችል ትክክለኛውን ምልክት ለማወቅ የቆዳውን ሸካራነትና እብጠት በጥንቃቄ መመርመር ያስፈልጋል።

ለአለርጂ መንስኤ ከሆኑት መካከል ጠንካራ ሳሙናዎች፣ የተለያዩ የብረት ጌጣጌጦች፣ የፀጉር ቀለሞች እና መርዛማ እፅዋት በዋናነት ይጠቀሳሉ።

ዋነኛው መፍትሄ ምን እንዳስቆጣው ለይቶ ማወቅና ያ ነገር ከቆዳዎ ጋር እንዳይነካ ሙሉ በሙሉ ማስወገድ ነው።

ቆዳዎ ከአለርጂ አምጪው ጋር ከተነካ ወዲያውኑ በውሃና ለስላሳ ሳሙና መታጠብ እንዲሁም ተስማሚ ማለስለሻ መቀባት ህመምን ይቀንሳል።

መንስኤው ካልታወቀ ሀኪሞች በቆዳዎ ላይ አነስተኛ ኬሚካል በማድረግ የትኛው አለርጂ እንዳመጣ ለማወቅ የቆዳ ምርመራ (Patch testing) ያደርጋሉ።

ምርመራው ከተጠናቀቀ በኋላ ሀኪምዎ ቆዳውን የሚያረጋጋ እና እብጠትን የሚቀንስ የሚቀባ መድሀኒት (Topical treatment) ወይም ሌላ ተስማሚ ህክምና ሊያዝልዎት ይችላል።

ቆዳዎ መላጥ ከጀመረ፣ ፈሳሽ ካወጣ ወይም ከፍተኛ ህመም ከተሰማዎት ይህ አደገኛ የባክቴሪያ ኢንፌክሽን (Bacterial infection) ምልክት ሊሆን ይችላል።

እነዚህ የኢንፌክሽን ምልክቶች ከታዩ በሽታው እንዳይዛመት በፍጥነት ወደ ጤና ተቋም ሄዶ የፀረ ባክቴሪያ ህክምና ማግኘት ያስፈልጋል።

አንዳንድ ጊዜ የቆዳ አለርጂው ህይወትን አደጋ ላይ ወደሚጥል ከባድ የአለርጂ ምላሽ፣ ወይም anaphylaxis፣ ተቀይሮ ድንገተኛ እክል ሊፈጥር ይችላል።

ይህ ሲከሰት የፊትና የምላስ ማበጥ፣ የድምፅ መቀየር እንዲሁም ከፍተኛ የመተንፈስ ችግር የመሳሰሉ አስደንጋጭ ምልክቶች በድንገት ይታያሉ።

ይህ ከባድ የአለርጂ ምላሽ የድንገተኛ አደጋ (Medical emergency) ስለሆነ በአፋጣኝ ጤና ተቋም በመሄድ አስቸኳይ ህክምና ማግኘት ያስፈልጋል።

ለማንኛውም የቆዳ ችግር እራስዎን ከማከምዎ በፊት ትክክለኛ ምርመራ ለማግኘት ሁልጊዜ የጤና ባለሙያ ማማከር የቆዳዎን ጤንነት ለመጠበቅ ይረዳል።

ቆዳዎን በመንከባከብና የማይስማሙ ነገሮችን በማስወገድ ጤናዎን ይጠብቁ ምክንያቱም ጤናማ ቆዳ ለጠቅላላ የሰውነት ጤንነት እጅግ አስፈላጊ ነው።