ራስን የማጥፋት አደጋ ምልክቶችና የቤተሰብ ምላሽ Suicide Warning Signs and How Families Should Respond

ምንድን ነው? (What is it?)

ራስን የማጥፋት አደጋ (suicide risk) በማንኛውም ሰው ላይ ሊከሰት የሚችል የአእምሮ ጤና እክል ነው። ብዙ ጊዜ ከከባድ ድብርት (depression)፣ ከጭንቀት፣ ከተስፋ መቁረጥ ወይም ከከባድ የህይወት ችግር ጋር ይመጣል። በአስቸጋሪ ሁኔታ ውስጥ ያሉ ሰዎች ትክክለኛ እርዳታ ሲያገኙ ከገቡበት ወጥተው የተሻለ ጤንነት ላይ መድረስ ይችላሉ።

በማህበረሰባችን ስለዚህ ጉዳይ ማውራት ከባድ ነው፤ ብዙ ጊዜም እንደ ውርደት ይታያል። ነገር ግን ዝምታና ማግለል አደጋውን ይጨምራሉ። ሰውን በቀጥታና በእርጋታ መጠየቅ አዲስ ሀሳብ አይፈጥርበትም፤ ይልቁንም ውስጣዊ ጭንቀቱን አውጥቶ እንዲናገር በር ይከፍትለታል።

ቤተሰብና ጓደኞች ምልክቶቹን ለይተው አፋጣኝ ምላሽ ሲሰጡ፣ ሰውየውን ወደ ተገቢ እርዳታ ለማድረስ ይረዳሉ። ይህ ገጽ ምልክቶቹን እንዴት እንደሚለዩና ምን ማድረግ እንዳለብዎ ያሳያል።

ምልክቶች (Symptoms)

የማስጠንቀቂያ ምልክቶች፦

• ስለ ሞት ወይም ስለ መሞት ማውራት፤ "ብጠፋ ይሻላል" የመሰለ ንግግር።
• ለኑሮ ተስፋ መቁረጥ፣ ራስን እንደ ሸክም መቁጠር።
• ከፍተኛ የስሜት መዋዠቅ፤ ድንገተኛ ቁጣ ወይም ከከባድ ሀዘን በኋላ ድንገተኛ መረጋጋት።
• ከቤተሰብ፣ ከጓደኞችና ከማህበረሰብ መገለል።
• የእንቅልፍ፣ የምግብ ወይም የዕለት ተዕለት ባህሪ ለውጥ።
• አልኮል ወይም ሌሎች ንጥረ ነገሮችን መጠቀም መጨመር።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

በአሜሪካ 988 (Suicide & Crisis Lifeline) ወይም 911፣ በኢትዮጵያ 907 ይደውሉ፤ ሰውየውን ብቻውን አይተዉት። ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

• ውድ ንብረቶቹን መስጠት መጀመር።
• ከሰዎች መሰናበት፣ "ደህና ሁኑ" የሚመስል መልእክት መተው።
• ራሱን የሚጎዳበትን መንገድ መፈለግ ወይም ዕቅድ እንዳለው መናገር።
• ራሱን ለማጥፋት እንደሚያስብ በግልጽ መናገር።
• ራሱን መጉዳት መጀመሩን ካወቁ።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

• በቀጥታና በእርጋታ ይጠይቁ፦ "ራስህን ስለማጥፋት እያሰብክ ነው?" መጠየቅ አደጋን አይጨምርም።
• ያለምንም ፍርድ በጥሞና ያዳምጡ። አይከራከሩ፣ አያሳፍሩ፣ አይምከሩ፣ ምስጢር ለመጠበቅም ቃል አይግቡ።
• አፋጣኝ አደጋ ካለ ብቻውን አይተዉት። ሌላ ታማኝ አዋቂ ሰውን በፍጥነት ያሳትፉ።
• ሽጉጥ ወይም ጠመንጃ (firearms)፣ መድኃኒቶችን፣ ኬሚካሎችንና ስለታም ነገሮችን ያለ ግጭት ቀስ ብለው ያርቁ፤ ደህንነቱ በተጠበቀ ቦታ ያስቀምጡ።
• በአቅራቢያዎ ወደሚገኝ የጤና ተቋም፣ የድንገተኛ እርዳታ ወይም የስነልቦና ድጋፍ ማዕከል ይደውሉ። በአሜሪካ 988 ቀንና ሌሊት በነጻ ይሰራል።
• ወደ ህክምና ተቋም በአካል አብረው ይሂዱ። የቅርብ ጊዜ ባህሪውንና ለውጦቹን ለባለሙያዎች በግልጽ ያካፍሉ።
• የድንገተኛ ጊዜው ካለፈ በኋላም በየጊዜው ይጠይቁ፣ ቀጠሮዎችን ያስታውሱ፣ ድጋፍዎን ይቀጥሉ።
• ተስፋ ይስጡ፦ በትክክለኛ እርዳታ ሰዎች ይድናሉ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• ከላይ ካሉት የማስጠንቀቂያ ምልክቶች አንዱ ሲታይ፣ ሳይዘገዩ የአእምሮ ጤና ባለሙያ ያማክሩ።
• የአእምሮ ጤና ባለሙያዎች የአደጋውን ደረጃ ገምግመው የደህንነት ዕቅድ (safety plan) እና ተገቢ ሕክምና ያዘጋጃሉ።
• ከድንገተኛ ጊዜ በኋላ የክትትል ቀጠሮዎች ወሳኝ ናቸው፤ እንዳይቀሩ ይርዱ።
• እርስዎ ራስዎ እነዚህ ሀሳቦች ካሉዎት፣ ዛሬውኑ ለሚያምኑት ሰው ይንገሩ፣ 988 ወይም ለሐኪምዎ ይደውሉ። ብቻዎን አይደሉም።

መከላከያ (Prevention)

• ጠንካራ ማህበራዊ ትስስር (social connection) ይፍጠሩ፤ ቤተሰብ፣ ጓደኛ፣ የእምነትና የማህበረሰብ ግንኙነት ይጠብቁ።
• ድብርት፣ ጭንቀትና የአልኮል ወይም የሱስ ችግሮች በጊዜ እንዲታከሙ ያድርጉ።
• ሰዎችን ከማግለል ይልቅ የቅርብ ድጋፍ (trusted support) መስጠት የሁላችንም ኃላፊነት ነው።
• ቤት ውስጥ መድኃኒቶችንና አደገኛ ነገሮችን በጥንቃቄ ያስቀምጡ።
• የድንገተኛ ቁጥሮችን (988፣ 911፣ 907) ቤተሰብዎ እንዲያውቁ ያድርጉ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• የደህንነት ዕቅድ አብረን ማዘጋጀት እንችላለን?
• በቤተሰብ ውስጥ ምን ዓይነት ድጋፍ ልስጥ? ምን ማድረግ የለብኝም?
• ችግሩ ሲባባስ ቀንና ሌሊት ማንን ልደውል?
• ሕክምናው ምን ያካትታል፣ የክትትል ቀጠሮ መቼ ነው?