እከክ Scabies

ምንድን ነው? (What is it?)

እከክ (scabies) በዓይን ለማየት በሚከብድ ትንሽ የሰው እከክ ተባይ (human itch mite) የሚከሰት የቆዳ በሽታ ነው። ሴቷ ተባይ በቆዳው የላይኛው ሽፋን ውስጥ ትንሽ መስመር ቆፍራ እንቁላል ትጥላለች። ሰውነታችን ለተባዩና ለሚተወው ንጥረ ነገር የሚሰጠው ምላሽ ማሳከኩንና ሽፍታውን ያመጣል።

ማንኛውም ሰው እከክ ሊይዘው ይችላል፤ ይህ የግል ንጽሕና እጥረት ምልክት አይደለም። በብዛት የሚተላለፈው ከታመመ ሰው ጋር ረዘም ላለ ጊዜ ቆዳ ለቆዳ በመነካካት ነው። አብሮ መኖር፣ አንድ አልጋ መጋራት፣ ልጅን ረዘም ላለ ጊዜ ማቀፍ ስርጭቱን ያበረታታሉ። በፍጥነት እጅ መጨበጥ ወይም አጭር ንክኪ ብዙ ጊዜ በቂ አይደለም። በተጨናነቁ መኖሪያዎች ስርጭቱ ፈጣን ሊሆን ይችላል።

ልብስ፣ ፎጣ ወይም የአልጋ ልብስ በመጋራት ሊተላለፍ ቢችልም፣ ይህ ከቆዳ ንክኪ ያነሰ ነው። ከእንስሳ የሚመጣ ተባይ ለጊዜው ማሳከክ ሊያመጣ ቢችልም፣ የሰው እከክ በሰው ተባይ ነው የሚቀጥለው። እከክ ሊታከም የሚችል በሽታ ነው። በቤት ውስጥ እከክ ሲኖር የታመመውን ሰው ማግለል ወይም መወንጀል አይጠቅምም።

ምልክቶች (Symptoms)

• በተለይ ሌሊት የሚባባስ ከባድ ማሳከክ። ዋናው ምልክት ነው።
• ትንንሽ ቀይ ወይም የቆዳ ቀለም ያላቸው ጉብታዎች፣ እንዲሁም ቀጭንና ጠመዝማዛ የተባይ መንገዶች (burrows)።
• በብዛት በጣቶች መካከል፣ በእጅ አንጓ፣ በክርን፣ በብብት፣ በወገብ፣ በቂጥና በትከሻ አካባቢ ይታያሉ። አንዳንድ ጊዜ በጡት ወይም በብልት አካባቢም።
• ለመጀመሪያ ጊዜ በተያዘ ሰው ምልክት ለመታየት ከአራት እስከ ስምንት ሳምንት ሊወስድ ይችላል፤ ምልክት ከመታየቱ በፊትም ለሌላ ሰው ያስተላልፋል። እንደገና በተያዘ ሰው ምልክቱ ከአንድ እስከ አራት ቀን ውስጥ ሊጀምር ይችላል።
• በሕፃናትና በትንንሽ ልጆች ሽፍታው ከአዋቂዎች የበለጠ ሰፊ ሊሆን ይችላል፤ ራስ፣ ፊት፣ አንገት፣ መዳፍና የእግር መዳፍ ላይም ይታያል። ልጁ እንቅልፍ ሊያጣ፣ ሊነጫነጭ ወይም ቆዳውን በብዛት ሊቧጭ ይችላል።
• ብዙ የቆዳ ችግሮች ማሳከክና ሽፍታ ስለሚያመጡ፣ እከክን በፎቶ ወይም በግምት ብቻ መለየት አይቻልም። ማሳከክ ሁሉ እከክ አይደለም።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

• ቁስሉ ሲያብጥ፣ ሲሞቅ፣ ሲያም ወይም መግል ሲወጣ። በመቧጨር የተከፈተ ቆዳ የባክቴሪያ ኢንፌክሽን ሊያስገባ ይችላል።
• ትኩሳት ከቆዳ መቅላትና ማበጥ ጋር።
• ወፍራምና ቅርፊታማ ቆዳ። ይህ ክረስትድ እከክ (crusted scabies) ሊሆን ይችላል፤ በጣም ተላላፊ ስለሆነ ፈጣንና የተጠናከረ ሕክምና ይፈልጋል። በአረጋውያን፣ በአካል ጉዳተኞች ወይም የመከላከያ አቅማቸው ዝቅ ባለ ሰዎች ይታያል።
• በሕፃናት፣ በእርጉዝ ሴቶችና የመከላከያ አቅማቸው ዝቅ ባለ ሰዎች ሕክምናው በባለሙያ መመራት አለበት።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

• መድኃኒቱን ባለሙያው በነገረዎት የሰውነት ክፍል ሁሉ ላይ በትክክል ይጠቀሙ። ጣቶች መካከል፣ ጥፍር ዙሪያና የቆዳ እጥፋቶች እንዳይረሱ መመሪያውን በጥንቃቄ ይከተሉ።
• አንዳንድ ሕክምናዎች አዲስ የተፈለፈሉ ተባዮችን ለማጥፋት መደገም ይፈልጋሉ። እንደተባለው ይድገሙ።
• ክሬሙን ብዙ ጊዜ መቀባት ቶሎ ያድናል ብለው አይገምቱ።
• ለሕፃን፣ ለእርጉዝ ሴት ወይም ክብደቱ አነስተኛ ለሆነ ልጅ ሁሉም መድኃኒት ተስማሚ አይደለም። በራስዎ አይምረጡ።
• በቤት ውስጥ ያሉና የቅርብ የቆዳ ግንኙነት ያደረጉ ሰዎች ምልክት ባይኖራቸውም በአንድ ጊዜ መታከም አለባቸው። አንድ ሰው ብቻ ታክሞ ቤተሰቡ ካልታከመ እከክ እንደገና ይመለሳል።
• ሕክምና ከመጀመሩ በፊት በቅርብ ጊዜ የተጠቀሙባቸውን ልብስ፣ ፎጣና የአልጋ ልብስ በሙቅ ውሃ ያጥቡና በሙቅ ያድርቁ። ማጠብ የማይቻለውን ዕቃ በተዘጋ ፕላስቲክ ከረጢት ውስጥ ለአንድ ሳምንት ያስቀምጡ። ተባዩ ከሰው ቆዳ ውጭ ብዙ ጊዜ ከሁለት እስከ ሦስት ቀን ብቻ ይኖራል።
• ቤትን በመደበኛ ሁኔታ ማጽዳትና መጥረግ በቂ ነው። አደገኛ ፀረ ተባይ ጭስ ማጨስ አያስፈልግም።
• የቤተሰቡን ሕክምናና የልብስ ማጠብ በአንድ ቀን በአንድ እቅድ ያድርጉ። ይህ እንደገና መያዝን ይቀንሳል።
• ሕክምናው ተባዩን ቢገድልም የቆዳው አለርጂ ምላሽ ለጥቂት ሳምንታት ሊቆይ ስለሚችል ማሳከኩ ወዲያውኑ ላይጠፋ ይችላል። ይህ የሕክምና ውድቀት ማለት አይደለም።
• የልጁን ጥፍር አጭርና ንጹሕ ያድርጉ፤ በመቧጨር የሚፈጠረውን ቁስል ይቀንሳል።
• የታመመውን ሰው አያግልሉ፣ አይወንጅሉ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• ሌሊት የሚባባስ ማሳከክ ከሽፍታ ጋር ካለ፣ ለትክክለኛ ምርመራ። ባለሙያው ማሳከኩ መቼ እንደሚባባስ፣ ቤት ውስጥ ሌላ ሰው ምልክት እንዳለውና ሽፍታው የት እንደጀመረ ይጠይቃል፤ የተለመዱትን ቦታዎችና የተባይ መንገዶችን ይመለከታል። አንዳንድ ጊዜ የቆዳ ማጉያ ወይም ትንሽ የቆዳ ናሙና በማይክሮስኮፕ (microscope) ይጠቀማል።
• እንደ ፈንገስ፣ አለርጂ፣ ችፌ ወይም የሰውነት ቅማል ያሉ ሌሎች ምክንያቶች መለየት አለባቸው። ትክክለኛ ምርመራ ተገቢውን ሕክምና ለመጀመር ይረዳል።
• ቁስሉ ሲያብጥ፣ ሲሞቅ፣ ሲያም ወይም መግል ሲወጣ።
• ከሕክምና በኋላ አዲስ የተባይ መንገድ ወይም አዲስ ጉብታ ከታየ፣ ወይም ማሳከኩ ከሁለት እስከ አራት ሳምንት በኋላም ካልተሻለ።
• ሕፃን፣ እርጉዝ ሴት ወይም የመከላከያ አቅሙ ዝቅ ያለ ሰው ከታመመ።
• ወፍራምና ቅርፊታማ ቆዳ ከታየ።

መከላከያ (Prevention)

• የታመመ ሰው እስኪታከም ድረስ ረዘም ያለ የቆዳ ንክኪ ያስወግዱ።
• በሕክምና ላይ ካለ ሰው ጋር አልጋ፣ ልብስና ፎጣ አያጋሩ።
• የቤት ሰዎችን ሁሉ በአንድ ጊዜ በማከም እንደገና መያዝን ይከላከሉ።
• ልብስና የአልጋ ልብስን በሙቅ ውሃ ያጥቡ።
• በተጨናነቁ መኖሪያዎች ምልክት ሲታይ ቀድሞ መለየትና ሁሉንም አብሮ ማከም ስርጭቱን ያቆማል።
• ቁልፉ ትክክለኛ ምርመራ፣ መድኃኒቱን እንደታዘዘ መጠቀም፣ የቅርብ ሰዎችን በአንድ ጊዜ ማከምና ልብስና አልጋን በትክክል ማጽዳት ነው።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• ይህ በእርግጥ እከክ ነው ወይስ ሌላ የቆዳ ችግር?
• መድኃኒቱን የት እና ስንት ጊዜ እቀባለሁ? መደገም አለበት?
• ቤተሰቤ ሁሉ መታከም አለበት? ለሕፃኑ የትኛው መድኃኒት ተስማሚ ነው?
• ማሳከኩ ከሕክምና በኋላ እስከ መቼ ይቆያል?