ቢልሃርዚያ ወይም ሺስቶሶሚያሲስ፣ የወንዝ ውሃ ተጋላጭነት፣ ምልክቶችና መከላከያ Bilharzia or Schistosomiasis: River-Water Exposure, Symptoms and Prevention

ረቂቅ · Draft, not yet reviewed 🦟 ተላላፊ በሽታዎች

ቢልሃርዚያ በተበከለ የወንዝ ወይም የሐይቅ ውሃ በቆዳ የሚገባ ፓራሳይት ነው። በሽንት ወይም በሰገራ ደም ካዩ የውሃ ተጋላጭነትዎን ነግረው ይመርመሩ፤ በመድኃኒት ይታከማል።

ቪዲዮው በቅርቡ ይለቀቃል · Video coming soon

ምንድን ነው? (What is it?)

ቢልሃርዚያ ወይም ሺስቶሶሚያሲስ (bilharzia, schistosomiasis) በደም ውስጥ በሚኖሩ ፓራሳይት (parasite) ትሎች የሚከሰት በሽታ ነው። ሰው በተበከለ የወንዝ ውሃ ሲነካ የትሉ እጭ በቆዳ ውስጥ ይገባል።

ትሉ የሕይወት ዑደቱን ለማሟላት በውሃ ውስጥ ያለ ልዩ ቀንድ አውጣ (snail) ይጠቀማል። የተበከለ ሰው እንቁላሎችን በሽንት ወይም በሰገራ ወደ ውሃ ሲያስገባ ስርጭቱ ይቀጥላል። ውሃውን በመመልከት ብቻ ደህና መሆኑን ማወቅ አይቻልም።

በኢትዮጵያ በሽታው በብዙ ወንዞች፣ ሐይቆችና የመስኖ አካባቢዎች ይገኛል። ወደ አገር ቤት ሄደው በወንዝ ወይም በሐይቅ የሚዋኙ የዲያስፖራ አባላትና ልጆቻቸውም ሊያዙ ይችላሉ። ብዙ ሰዎች መጀመሪያ ግልጽ ምልክት ስለማያሳዩ፣ ተጋላጭነት ካለ መመርመር አስፈላጊ ነው።

ምልክቶች (Symptoms)

ከተጋለጡ በኋላ ቆዳ ማሳከክ ወይም ሽፍታ።
ከጊዜ በኋላ ትኩሳት፣ ድካም፣ የሆድ ህመምና ተቅማጥ።
የአንጀት ዓይነቱ፦ የሆድ ህመም፣ ተቅማጥና ሰገራ ውስጥ ደም።
የሽንት መንገድ ዓይነቱ፦ ሽንት ሲወጣ ህመምና ሽንት ውስጥ ደም።
በሕፃናት ላይ የደም ማነስ (anemia)፣ ድካምና የእድገትና የትምህርት ችግር።
ብዙ ሰዎች ግን መጀመሪያ ግልጽ ምልክት አያሳዩም።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

በሽንት ወይም በሰገራ ውስጥ ደም።
ከባድ የሆድ ህመም።
ከፍተኛ ድካም ወይም ገርጣ ማለት።
የሆድ መጠን መጨመር ወይም ማበጥ።
ለረጅም ጊዜ ካልታከመ በሽታው ጉበትን፣ አንጀትን፣ ፊኛንና ኩላሊትን ሊጎዳ ይችላል።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

በቤት መድኃኒት ወይም በባህል መድኃኒት ራስዎን አያክሙ። በሽታው በምርመራ ተረጋግጦ በባለሙያ በሚታዘዝ መድኃኒት ይታከማል።
ወደ ጤና ተቋም ሲሄዱ የውሃ ተጋላጭነትዎን ለባለሙያው ይንገሩ፦ የት፣ መቼና ምን እያደረጉ።
በተጋላጭ አካባቢ የጅምላ ሕክምና ሲሰጥ መመሪያውን ይከተሉ፤ ልጆችዎም ይውሰዱ።
መድኃኒት ከወሰዱ በኋላም እንደገና መያዝ ስለሚቻል በተበከለ ውሃ ውስጥ ከመግባት ይቆጠቡ።
ሽንትና ሰገራ ወደ ወንዝ ወይም ሐይቅ እንዳይገቡ መጸዳጃ ቤት ይጠቀሙ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

የሽንት ወይም የሰገራ ደም፣ ከባድ የሆድ ህመም፣ ከፍተኛ ድካም ወይም የሆድ መጠን መጨመር ካለ።
በወንዝ፣ በሐይቅ፣ በመስኖ ቦይ ወይም በኩሬ ውስጥ ከገቡ በኋላ ማሳከክ፣ ሽፍታ ወይም ትኩሳት ከመጣ።
በተጋላጭ አካባቢ የኖሩ ወይም የተጓዙ ከሆነ፣ ምልክት ባይኖርዎትም ስለ ምርመራ የጤና ቡድንን ይጠይቁ።
ምርመራው በሽንት ወይም በሰገራ ውስጥ የፓራሳይቱን እንቁላል በመፈለግና እንደ አካባቢው በሌሎች ሙከራዎች ሊደረግ ይችላል።
ፕራዚኳንቴል (praziquantel) ለሁሉም ዋና የሺስቶሶሚያሲስ ዓይነቶች የሚመከር መድኃኒት ነው። በባለሙያ መመሪያ ይውሰዱ።

መከላከያ (Prevention)

የሚቻል ከሆነ በተጠረጠረ የወንዝ፣ የሐይቅ፣ የመስኖ ቦይ ወይም የኩሬ ውሃ ውስጥ ከመዋኘትና ከመግባት ይቆጠቡ።
ለመጠጥ፣ ለመታጠብና ለቤት ሥራ ደህንነቱ የተጠበቀ ውሃ ይጠቀሙ።
የሥራ ባህሪ ውሃ ውስጥ መግባትን ካስገደደ የአካባቢ ጤና መመሪያንና ተስማሚ መከላከያን ይከተሉ።
መጸዳጃ ቤት ይጠቀሙ፤ ሽንትና ሰገራ ወደ ውሃ እንዳይገቡ ያድርጉ።
በተጋላጭ አካባቢ የሚሰጠውን የታቀደ ሕክምና ይውሰዱ።
ሕክምና ከወሰዱ በኋላም እንደገና መያዝ ስለሚቻል መከላከያውን ይቀጥሉ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

በወንዝ ውሃ ውስጥ ገብቼ ነበር፤ መመርመር አለብኝ?
የትኛው ምርመራ ያስፈልገኛል፣ የሽንት ወይም የሰገራ?
መድኃኒቱን እንዴት ነው የምወስደው? ልጆቼም መውሰድ አለባቸው?
ጉበቴ ወይም ፊኛዬ ተጎድቷል? ተጨማሪ ምርመራ ያስፈልጋል?

ሙሉ ጽሑፍ · Full transcript of the video

ቢልሃርዚያ ወይም ሺስቶሶሚያሲስ (Bilharzia or Schistosomiasis) በደም ውስጥ በሚኖሩ ፓራሳይት ትሎች የሚከሰት በሽታ ነው። ሰው በተበከለ የወንዝ ውሃ ሲነካ የትሉ እጭ በቆዳ ውስጥ ይገባል።

ትሉ የሕይወት ዑደቱን ለማሟላት በውሃ ውስጥ ያለ ልዩ ቀንድ አውጣ ይጠቀማል። የተበከለ ሰው እንቁላሎችን በሽንት ወይም በሰገራ ወደ ውሃ ሲያስገባ ስርጭቱ ይቀጥላል።

በወንዝ፣ በሐይቅ፣ በመስኖ ቦይ ወይም በኩሬ ውስጥ መዋኘት፣ ዓሣ ማጥመድ፣ ልብስ ማጠብና እርሻ መሥራት ተጋላጭነትን ሊጨምር ይችላል። ውሃው በመመልከት ብቻ ደህና መሆኑን ማወቅ አይቻልም።

ከተጋለጡ በኋላ ቆዳ ማሳከክ ወይም ሽፍታ፣ ከጊዜ በኋላም ትኩሳት፣ ድካም፣ የሆድ ህመምና ተቅማጥ ሊታይ ይችላል። ብዙ ሰዎች ግን መጀመሪያ ግልጽ ምልክት አያሳዩም።

የአንጀት ዓይነቱ የሆድ ህመም፣ ተቅማጥና ሰገራ ውስጥ ደም ሊያመጣ ይችላል። የሽንት መንገድ ዓይነቱ ደግሞ ሽንት ሲወጣ ህመምና ሽንት ውስጥ ደም ሊያሳይ ይችላል።

ለረጅም ጊዜ ካልታከመ ጉበትን፣ አንጀትን፣ ፊኛንና ኩላሊትን ሊጎዳ ይችላል። በሕፃናት ላይ የደም ማነስ፣ ድካምና የእድገትና የትምህርት ችግኝ ሊኖር ይችላል።

የሽንት ወይም የሰገራ ደም፣ ከባድ የሆድ ህመም፣ ከፍተኛ ድካም ወይም የሆድ መጠን መጨመር ካለ በጤና ተቋም ይመርመሩ። የውሃ ተጋላጭነትዎን ለባለሙያው ይንገሩ።

ምርመራው በሽንት ወይም በሰገራ ውስጥ የፓራሳይቱን እንቁላል በመፈለግና እንደ አካባቢው በሌሎች ሙከራዎች ሊደረግ ይችላል።

ፕራዚኳንቴል (Praziquantel) ለሁሉም ዋና የሺስቶሶሚያሲስ ዓይነቶች የሚመከር መድኃኒት ነው። በተጋላጭ አካባቢ የጅምላ ሕክምና ሊሰጥ ይችላል፤ መመሪያውን ይከተሉ።

የሚቻል ከሆነ በተጠረጠረ የወንዝ ውሃ ውስጥ ከመዋኘትና ከመግባት ይቆጠቡ። ለመጠጥ፣ ለመታጠብና ለቤት ሥራ ደህንነቱ የተጠበቀ ውሃ ይጠቀሙ።

የሥራ ባህሪ ውሃ ውስጥ መግባትን ካስገደደ የአካባቢ ጤና መመሪያንና ተስማሚ መከላከያን ይከተሉ። ተጋላጭነት ካለ የጤና ቡድንን ስለ ምርመራ ይጠይቁ።

መጸዳጃ ቤት መጠቀም፣ ሽንትና ሰገራ ወደ ውሃ እንዳይገቡ ማድረግ፣ ንጹሕ ውሃና የታቀደ ሕክምና ስርጭቱን ይቆርጣሉ። ሕክምና ከወሰዱ በኋላም እንደገና መያዝ ስለሚቻል መከላከያውን ይቀጥሉ።