ጫት በእንቅልፍ፣ በደም ግፊትና በአእምሮ ጤና ላይ የሚያሳድረው ተፅዕኖ Khat and Its Effects on Sleep, Blood Pressure and Mental Health

ምንድን ነው? (What is it?)

ጫት (khat) በማህበረሰባችን ዘንድ በስፋት የሚታወቅ ተክል ነው። በውስጡ ካቲኖን (cathinone) የተባለ ስሜትን የሚያነቃቃ ተፈጥሯዊ ንጥረ ነገር ይዟል። ለጊዜው ንቃትን ሊጨምርና የምግብ ፍላጎትን ሊቀንስ ቢችልም፣ በዚያው ጊዜ የልብ ምትንና የደም ግፊትን (blood pressure) ያሳድጋል።

ትልቁ ችግር የእንቅልፍ ጉዳይ ነው። ጫት የእንቅልፍ ጊዜን ስለሚያዘገይ በሚቀጥለው ቀን ድካም፣ ትኩረት ማጣትና ዝቅተኛ ስሜት ይከተላል። በምሽት መቃም፣ በቂ እንቅልፍ አለማግኘትና በቀን የሚከሰት ድካም ሰዎች ተጨማሪ አነቃቂ ነገሮችን እንዲፈልጉ የሚያስገድድ ዑደት (cycle) ይፈጥራል።

ጫት በአገር ቤትም ሆነ በውጭ በሚኖሩ ኢትዮጵያውያን ዘንድ የተለመደ ስለሆነ፣ በጤና ላይ የሚያሳድረውን ተፅዕኖ ማወቅ ለራስዎም ለቤተሰብዎም ይጠቅማል። ይህ ገጽ ለመፍረድ ሳይሆን ለመረዳትና ለመርዳት የተዘጋጀ ነው።

ምልክቶች (Symptoms)

ጫት በሰውነትና በአእምሮ ላይ የሚያመጣቸው ለውጦች፦

• ለጊዜው ንቃት መጨመርና የምግብ ፍላጎት መቀነስ።
• የልብ ምት መፍጠንና የደም ግፊት መጨመር።
• እንቅልፍ መዘግየት፤ በሚቀጥለው ቀን ድካም፣ ትኩረት (attention) ማጣት ወይም ዝቅተኛ ስሜት።
• አዘውትሮ በብዛት ሲጠቀሙ፦ ከፍተኛ የእንቅልፍ እጦት (insomnia)፣ የደም ግፊት መጨመር፣ ጭንቀትና በቀላሉ መበሳጨት።
• ከጊዜ በኋላ ሰውነት ተገዥ እየሆነ ሲመጣ፣ ለማቆም ወይም ለመቀነስ ሲሞክሩ ከፍተኛ ፍላጎትና ከባድ ትግል (craving)።
• በአንዳንድ ተጋላጭ ሰዎች ላይ ከበድ ያሉ የአእምሮ ጤና (psychiatric) ችግሮች ሊከሰቱ ይችላሉ። ሁሉም ተጠቃሚ ይታመማል ማለት ግን አይደለም።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፦

• ያልተለመደ የደረት ላይ ህመም (chest pain)። ህመሙ ከባድ ከሆነ ወይም ከትንፋሽ ማጠር ጋር ከመጣ ወዲያውኑ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ይደውሉ።
• የሌሉ ድምጾችን መስማት ወይም የሌሉ ነገሮችን ማየት (hallucination)።
• ከፍተኛ የጭንቀት ስሜት ወይም መረበሽ።
• የማያቋርጥ የእንቅልፍ ማጣት።
• ጫትን ለመቀነስ ወይም ለማቆም ደጋግመው ሞክረው አለመቻል።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

• ጫትን ከትምባሆ፣ ከአልኮል ወይም ከፍተኛ ካፌይን ካላቸው መጠጦች ጋር አይቀላቅሉ። መቀላቀል (mixing substances) ተጨማሪ የጤና ጉዳት ያመጣል።
• በምሽት መቃም እንቅልፍን በቀጥታ ስለሚያዛባ፣ ማቆም ካልቻሉ ቢያንስ የማታ መቃም ልምድን ይቀንሱ።
• መደበኛ የአካል ብቃት እንቅስቃሴ ያድርጉ፣ ጤናማ አመጋገብ ይከተሉ። የአኗኗር ዘይቤን ማስተካከል ራስን ከሱስ ለመጠበቅ ይረዳል።
• አዘውትረው የሚቅሙ ከሆነ የደም ግፊትዎን በየጊዜው ይለኩ።
• ቤተሰብ ከሆኑ፦ አይተቹ፣ አያግልሉ። ያለምንም ፍርድ (nonjudgmental) ያዳምጡ፣ ቀስ በቀስ ለውጥ እንዲያደርጉ ያበረታቱ፣ ሙያዊ እርዳታ በጊዜ እንዲያገኙ ይደግፉ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• ከፍተኛ ጭንቀት፣ መረበሽ ወይም የሌሉ ድምጾችን መስማት ካጋጠመ፤ የአእምሮ ጤና ባለሙያ እርዳታ የግድ ነው።
• ያልተለመደ የደረት ህመም ወይም የማያቋርጥ የእንቅልፍ ማጣት ሲኖር።
• ጫትን መቀነስ ወይም ማቆም ሲፈልጉ ግን ካልቻሉ። የአእምሮ ጤና ባለሙያዎች ጥራት ያለው የስነልቦና ድጋፍ በሚስጥር (privately) ይሰጣሉ።
• የደም ግፊትዎ ከፍ ብሎ ከተለካ፣ ወይም የደም ግፊት በሽታ እያለብዎ ጫት የሚጠቀሙ ከሆነ።

መከላከያ (Prevention)

• ካልጀመሩ አይጀምሩ፤ ከጀመሩ መጠኑንና ድግግሞሹን ይቀንሱ።
• ጫትን ከትምባሆ፣ ከአልኮልና ከፍተኛ ካፌይን ካላቸው መጠጦች ጋር አይቀላቅሉ።
• በየቀኑ ይንቀሳቀሱ፣ በተመጣጠነ ምግብ ይመገቡ፣ መደበኛ የእንቅልፍ ሰዓት ይኑርዎት።
• የደም ግፊት፣ የጭንቀት ወይም የእንቅልፍ ችግር ካለብዎ ጫትን ማስወገድ ይመረጣል።
• ቤተሰብና ጓደኞች ሳይፈርዱ በመስማትና ለውጥን በመደገፍ ትልቅ ሚና አላቸው።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• ጫት የደም ግፊቴን ወይም እንቅልፌን እየነካ ነው?
• ለመቀነስ ወይም ለማቆም ምን ዓይነት ድጋፍ አለ? በሚስጥር ነው?
• የጭንቀት ወይም የስሜት ችግሬ ከጫት ጋር ይገናኛል?
• ከምወስዳቸው መድኃኒቶች ጋር ጫት ችግር አለው?