በዘር የሚተላለፍ ከፍተኛ ኮሌስትሮል Familial Hypercholesterolemia

ረቂቅ · Draft, not yet reviewed ❤️ ልብ፣ ደም ግፊት፣ ስኳር

በዘር የሚተላለፍ ከፍተኛ ኮሌስትሮል (FH) ከምግብ ሳይሆን ከትውልድ ይመጣል፤ በአመጋገብ ብቻ አይቆጣጠርም። በቤተሰብዎ በወጣትነት የልብ ጥቃት ካለ የደም ቅባት ምርመራ ያድርጉ።

ቪዲዮው በቅርቡ ይለቀቃል · Video coming soon

ምንድን ነው? (What is it?)

ከፍተኛ ኮሌስትሮል (hypercholesterolemia) ሁልጊዜ ከምግብ ብቻ አይመጣም። በዘር የሚተላለፍ ከፍተኛ ኮሌስትሮል፣ በእንግሊዝኛ ፋሚሊያል ሃይፐርኮሌስትሮሌሚያ ወይም ኤፍ ኤች (familial hypercholesterolemia, FH)፣ ከትውልድ የሚመጣ ችግር ነው። ጉበት ኤል ዲ ኤልን (LDL cholesterol) ከደም በበቂ ሁኔታ ማስወገድ አይችልም። የኤል ዲ ኤል ተቀባዮች (LDL receptors) በቂ ሥራ ስለማይሠሩ፣ መጠኑ ከትውልድ ጀምሮ ከፍ ይላል።

ከወላጆች አንዱ ኤፍ ኤች ካለበት፣ ሁኔታው ወደ ልጆቹ ሊተላለፍ ይችላል። እያንዳንዱ ልጅ የመውረስ ዕድሉ ግማሽ ነው። ስለዚህ አንድ ሰው ሲታወቅ ቤተሰቡን በአንድነት መመርመር አስፈላጊ ነው።

ኤል ዲ ኤል በደም ሥር ግድግዳ ላይ ይከማቻል፤ የልብ ሕመምና የልብ ጥቃት (heart attack) አደጋን ይጨምራል። በኢትዮጵያውያን ቤተሰቦች ውስጥ በወጣትነት የሚመጣ የልብ ጥቃት ብዙ ጊዜ በጭንቀት ወይም በደም ግፊት ብቻ ይታማል። ኤፍ ኤች ግን በምርመራ የሚታወቅና በጊዜ የሚታከም ችግር ነው።

ምልክቶች (Symptoms)

ብዙ ሰዎች ምንም ምልክት አያዩም። ነገር ግን ኤል ዲ ኤል መከማቸቱን ይቀጥላል።
በደም ቅባት ምርመራ (lipid panel) ላይ ከወጣትነት ጀምሮ በጣም ከፍ ያለ ኤል ዲ ኤል።
በቤተሰብ ውስጥ በወጣትነት የልብ ጥቃት፣ የልብ ሕመም ወይም ስትሮክ (stroke) ታሪክ።
አንዳንድ ሰዎች በጅማት (tendon) ላይ፣ በተለይ በተረከዝ ወይም በእጅ ጀርባ፣ ወይም በዓይን ዙሪያ የቅባት ክምችት እብጠት ሊኖራቸው ይችላል።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ይደውሉ፦

የደረት ህመም፣ መጨናነቅ ወይም መጫን፤ በተለይ ወደ ክንድ፣ መንጋጋ ወይም ጀርባ የሚሄድ።
ድንገተኛ የትንፋሽ ማጠር፣ ቀዝቃዛ ላብ ወይም ማቅለሽለሽ ከደረት ህመም ጋር።
የፊት መጣመም፣ የአንዱ እጅ መዛል ወይም የንግግር መደናቀፍ። እነዚህ የስትሮክ ምልክቶች ናቸው።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

የታዘዘልዎትን የኮሌስትሮል መድኃኒት ምልክት ባይሰማዎትም አያቋርጡ። ኤፍ ኤች በአመጋገብ ብቻ አይቆጣጠርም።
ጤናማ አመጋገብ ግን ይረዳል። ቅባት የበዛበትን ስጋ፣ ቅቤና የተጠበሱ ምግቦችን ይቀንሱ፤ አትክልት፣ ጥራጥሬ (ለምሳሌ ሽሮና ምስር) እና ሙሉ እህል ያብዙ።
ማጨስ ያቁሙ።
በየቀኑ ይንቀሳቀሱ፤ ጤናማ ክብደት ይጠብቁ።
ወንድሞችዎን፣ እህቶችዎንና ልጆችዎን የደም ቅባት ምርመራ እንዲያደርጉ ይንገሩ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

በቤተሰብዎ ውስጥ በወጣትነት የልብ ጥቃት ወይም ከፍተኛ ኮሌስትሮል ካለ፣ የደም ቅባት ምርመራ (lipid panel) ያድርጉ።
የደም ምርመራዎ በጣም ከፍ ያለ ኤል ዲ ኤል ካሳየ።
ወላጅ ኤፍ ኤች ካለበት፣ ልጆቹ ገና በልጅነት እንዲመረመሩ ሐኪም ያማክሩ።
የደረት ህመም፣ የትንፋሽ ማጠር ወይም በእንቅስቃሴ ጊዜ የሚመጣ ድካም ካለ።

መከላከያ (Prevention)

ኤፍ ኤች ራሱ በዘር ስለሚመጣ መከላከል አይቻልም። የልብ ጥቃትን ግን መከላከል ይቻላል።
ቀድሞ መመርመርና በጊዜ የተጀመረ ሕክምና አደጋውን ይቀንሳል።
ቤተሰብን በአንድነት መመርመር።
ጤናማ አመጋገብ፣ በየቀኑ መንቀሳቀስ፣ ማጨስ ማቆም።
የደም ግፊትንና ስኳርን መቆጣጠር።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

የኤል ዲ ኤል መጠኔ ስንት ነው? ግቤ ስንት መሆን አለበት?
ልጆቼና ወንድም እህቶቼ መቼ ይመርመሩ?
መድኃኒቱን ለዘለቄታው መውሰድ አለብኝ?
የልብ ምርመራ ያስፈልገኛል?

ሙሉ ጽሑፍ · Full transcript of the video

ከፍተኛ ኮሌስትሮል (called Hypercholesterolemia in English) ሁልጊዜ ከምግብ ብቻ አይመጣም።

በዘር የሚተላለፍ ከፍተኛ ኮሌስትሮል (Familial Hypercholesterolemia — FH)

ጉበት ኤል ዲ ኤልን (LDL Cholesterol) ከደም በበቂ ሁኔታ ማስወገድ አይችልም።

የኤል ዲ ኤል ተቀባዮች (LDL Receptors) በቂ ሥራ ስለማይሠሩ፣ መጠኑ ከትውልድ ጀምሮ ከፍ ይላል።

ከወላጆች አንዱ ኤፍ ኤች (FH) ካለበት፣ ሁኔታው ወደ ልጆቹ ሊተላለፍ ይችላል።

እያንዳንዱ ልጅ የመውረስ ዕድሉ ግማሽ ነው። ስለዚህ ቤተሰብን በአንድነት መመርመር አስፈላጊ ነው።

ብዙ ሰዎች ምንም ምልክት አያዩም። ነገር ግን ኤል ዲ ኤል (LDL) መከማቸቱን ይቀጥላል።

ኤል ዲ ኤል (LDL) በደም ሥር ግድግዳ ላይ ይከማቻል። የልብ ሕመምና የልብ ጥቃት (Heart Attack) አደጋን ይጨምራል።

በቤተሰብዎ ውስጥ በወጣትነት የልብ ጥቃት ካለ፣ የደም ቅባት ምርመራ (Lipid Panel) ያድርጉ።

ኤፍ ኤች (FH) በአመጋገብ ብቻ አይቆጣጠርም። በጊዜ የተጀመረ ሕክምና አደጋውን ይቀንሳል።