የሚጥል በሽታና በድንገተኛ መንቀጥቀጥ ጊዜ የሚደረግ የመጀመሪያ እርዳታ Epilepsy and Seizure First Aid

ምንድን ነው? (What is it?)

የሚጥል በሽታ (epilepsy) ተደጋጋሚ ድንገተኛ መንቀጥቀጥ (seizure) የሚያመጣ ሥር የሰደደ የአንጎል ሁኔታ ነው። መንቀጥቀጡ የሚከሰተው በአንጎል ውስጥ ያለው የኤሌክትሪክ እንቅስቃሴ ለጊዜው ሲዛባ ነው።

በፍጹም ተላላፊ አይደለም። በእርግማን፣ በመንፈስ ወይም በዓይን የሚመጣ የጤና ችግር አይደለም። በኅብረተሰባችን ውስጥ ያለው የተሳሳተ አመለካከት ታካሚዎች ተደብቀው እንዲኖሩና ሕክምና እንዳያገኙ ያደርጋል።

ትክክለኛ ምርመራና በአግባቡ የሚወሰድ የታዘዘ መድኃኒት ብዙ ሰዎች መንቀጥቀጡን እንዲቆጣጠሩ (control seizures) ይረዳል። የሚጥል በሽታ ያለባቸው ሰዎች መማር፣ መሥራትና ጤናማ ኑሮ መምራት ይችላሉ።

ምልክቶች (Symptoms)

ምልክቶቹ እንደየሰው ይለያያሉ፦

• አፍጥጦ መቅረት፣ ለጥቂት ሰከንዶች አለመመለስ።
• ራስን መሳት።
• የሰውነት መገተር።
• ጠንካራ መንቀጥቀጥ (shaking)።
• ከመንቀጥቀጡ በኋላ ግራ መጋባት፣ ድካም ወይም መተኛት የተለመደ ነው።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፤ ወዲያውኑ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ይደውሉ፦

• መንቀጥቀጡ ከአምስት ደቂቃ በላይ ከቆየ።
• ራሱን ሳያውቅ በተደጋጋሚ ከተከሰተ (repeats without recovery)።
• መንቀጥቀጡ ካለቀ በኋላ የመተንፈስ ችግር ካጋጠመ ወይም ትንፋሹ ካልተመለሰ።
• ጉዳት ከደረሰበት።
• በውሃ ውስጥ ከተከሰተ።
• በነፍሰጡር እናት ላይ ከታየ።
• የስኳር ህመም ባለበት ሰው ላይ ከተከሰተ።
• ለመጀመሪያ ጊዜ ያጋጠመ መንቀጥቀጥ (first known seizure) ከሆነ።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

የሚደረግ፦

• ይረጋጉ። መንቀጥቀጡ የጀመረበትን ሰዓት ይመዝግቡ፤ ጊዜውን ይለኩ።
• በአካባቢው ያሉ አደገኛ ነገሮችን (clear hazards) በፍጥነት ያርቁ።
• እየወደቀ ከሆነ ቀስ ብለው መሬት ላይ ያሳርፉት፤ ከጭንቅላቱ ሥር ለስላሳ ነገር (cushion head) ያድርጉ።
• በአንገቱ አካባቢ ያሉ ጠባብ ልብሶችን ያላሉ።
• ቀስ ብለው ወደ ጎን ያስተኙት (turn on side)፤ ትንፋሽ እንዲያገኝና ምራቅ እንዲወጣ።
• ሙሉ በሙሉ ነቅቶ ራሱን እስኪያውቅ አጠገቡ ይቆዩ። ክብሩን ይጠብቁ (preserve privacy)፤ ተመልካቾችን ያርቁ።

የማይደረግ፦

• አጥብቀው አይያዙት፤ መንቀጥቀጡን ለማስቆም አይሞክሩ።
• በአፉ ውስጥ ምንም ነገር አያስገቡ (objects in mouth)፦ ማንኪያ፣ ጣት፣ ጨርቅ። ምላሱን አይውጥም።
• መንቀጥቀጡ እስኪያልፍ ውሃ፣ ምግብ ወይም መድኃኒት በግድ አይስጡ።
• በመንቀጥቀጡ ወቅት ሰው ሰራሽ ትንፋሽ አይስጡ። ብዙ ጊዜ መንቀጥቀጡ ሲያልቅ ትንፋሹ በራሱ ይመለሳል። መንቀጥቀጡ ካለቀ በኋላ ካልተነፈሰ ወዲያውኑ 911 (US) ወይም 907 (ኢትዮጵያ) ደውለው CPR ይጀምሩ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• ለመጀመሪያ ጊዜ መንቀጥቀጥ ካጋጠመ፣ ወዲያውኑ ወደ ጤና ተቋም።
• ተደጋጋሚ መንቀጥቀጥ ካለ፣ ትክክለኛ ምርመራና ሕክምና ለማግኘት።
• መድኃኒት እየወሰዱ መንቀጥቀጡ ከቀጠለ ወይም ከጨመረ።
• መድኃኒቱ የጎንዮሽ ችግር ካመጣ። ሳያቋርጡ ሐኪም ያማክሩ።
• ነፍሰጡር ከሆኑ ወይም ለማርገዝ ካሰቡ፤ መድኃኒቱ ሊስተካከል ይችላል።

መከላከያ (Prevention)

• የታዘዘውን መድኃኒት በየቀኑ በአግባቡ ይውሰዱ።
• መድኃኒቱን ያለ ሐኪም ፈቃድ በድንገት አያቋርጡ (stop abruptly)። ይህ በሽታውን በከፍተኛ ደረጃ ያባብሳል።
• በቂ እንቅልፍ ይተኙ፤ አልኮል ያስወግዱ፤ መድኃኒት አይዝለሉ። እነዚህ መንቀጥቀጥን ሊቀሰቅሱ ይችላሉ።
• ብቻዎን አይዋኙ፤ ከፍ ካለ ቦታና ከእሳት ይጠንቀቁ።
• ቤተሰብዎና ጓደኞችዎ የመጀመሪያ እርዳታውን እንዲያውቁ ያስተምሩ።
• የተሳሳተ አመለካከትን በመቀየርና ለታካሚዎች ድጋፍ በመስጠት ጤናማ ማኅበረሰብ መፍጠር የሁላችንም ኃላፊነት ነው።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• መንቀጥቀጤን የሚቀሰቅሱ ነገሮች ምንድናቸው?
• መድኃኒቱን ስንት ጊዜ መውሰድ አለብኝ? አንድ ቀን ከዘለልኩ ምን ላድርግ?
• መንዳት ወይም መዋኘት እችላለሁ?
• መንቀጥቀጡ ከአምስት ደቂቃ በላይ ሲቆይ ቤተሰቤ የሚሰጠው መድኃኒት አለ?