የቤተሰብ ምጣኔ ዘዴዎች፣ ጥቅሞች፣ ምርጫዎችና የተሳሳቱ እምነቶች Family Planning Methods: Benefits, Choices and Common Myths

ምንድን ነው? (What is it?)

የቤተሰብ ምጣኔ (family planning) ግለሰቦችና ጥንዶች የልጆቻቸውን ቁጥርና በመካከላቸው ያለውን የጊዜ ልዩነት በነፃነት እንዲወስኑ የሚያስችል ጠቃሚ የጤና አገልግሎት ነው። ልጆችን ማራራቅ የእናትን ጤና ይጠብቃል፤ ለእያንዳንዱ ልጅ በቂ እንክብካቤ እንዲሰጥ ያስችላል።

በርካታ አማራጭ ዘዴዎች (methods) አሉ፦ መከላከያ ኮንዶም፣ የዕለት እንክብሎች (pills)፣ መርፌዎች (injections)፣ የክንድ ሥር ተከላ (implant)፣ ማሕፀን ውስጥ የሚቀመጡ (IUD) እና ዘላቂ ዘዴዎች። አጭር ጊዜና ረጅም ጊዜ የሚቆዩ (long-acting) ዘዴዎች ሲኖሩ፣ በትክክል ከተጠቀሙባቸው እርግዝናን በመከላከል ከፍተኛ አስተዋፅኦ አላቸው።

ሁሉም ዘዴዎች የየራሳቸው ጠቀሜታ አላቸው። ትክክለኛው ምርጫ እንደ ጤናዎ፣ ዕድሜዎ፣ ጡት እያጠቡ እንደሆነና እንደ እቅድዎ ይለያያል። በጋራ በመመካከርና ከባለሙያ ጋር በመወያየት ለእርስዎና ለጤናዎ የሚስማማውን መምረጥ ይችላሉ።

ምልክቶች (Symptoms)

ይህ ሕመም አይደለም። ዘዴ ሲጠቀሙ ምን እንደሚጠበቅ የሚከተለው ነው፦

• አንዳንድ ዘዴዎች የወር አበባ የደም መፍሰስ መጠንን ሊቀይሩ ይችላሉ፤ መቀነስ፣ መጨመር፣ በመካከል ነጠብጣብ ወይም ለጊዜው መቆም። ይህ ብዙ ጊዜ ጉዳት የለውም።
• ሌሎች የጎንዮሽ ጉዳቶች፣ ወይም ሳይድ ኢፌክት (side effect)፣ እንደ ራስ ምታት፣ የጡት ህመም ወይም የስሜት መለዋወጥ ሊኖሩ ይችላሉ። ብዙውን ጊዜ በመጀመሪያዎቹ ወራት ይሻሻላሉ። ይህንን ከጤና ባለሙያ ጋር በግልጽ ይወያዩ።
• አብዛኛዎቹ ጊዜያዊ ዘዴዎች የዘላቂ መካንነት ችግር አያመጡም። ሲያቆሙ ወደ ተፈጥሯዊ የእርግዝና ሂደት (fertility) መመለስ ይቻላል፤ በመርፌ ዘዴ ይህ ትንሽ ሊዘገይ ይችላል።
• አንዱ ዘዴ ካልተመቸዎት በማንኛውም ጊዜ ማቋረጥ ወይም ወደ ሌላ አማራጭ (method switching) በቀላሉ መቀየር ይችላሉ።

አደገኛ ምልክቶች (Danger signs)

ከሚከተሉት አንዱ ካለ ወዲያውኑ እርዳታ ይፈልጉ፤ ፈጣን ምርመራ (urgent evaluation) ያስፈልጋል፦

• ከባድ የሆድ ህመም።
• ከባድ የደረት ህመም ወይም የትንፋሽ ማጠር።
• የአንዱ እግር ከባድ ህመም ወይም ማበጥ።
• ከባድ ራስ ምታት ከዓይን ዕይታ መዛባት ወይም ከንግግር ችግር ጋር።
• የማይቆም ከፍተኛ የደም መፍሰስ።
• የተከላ ወይም የመርፌ ቦታ መቅላት፣ ማበጥ ወይም መግል።

ቤት ውስጥ ምን ማድረግ? (What to do at home)

• የመረጡትን ዘዴ በትክክልና በተከታታይ ይጠቀሙ፤ እንክብሉን በየቀኑ በተመሳሳይ ሰዓት፣ መርፌውን በቀጠሮው።
• ከሁሉም ዘዴዎች ውስጥ ኮንዶም (condoms) ብቻ ከእርግዝና በተጨማሪ የአባለዘር በሽታዎችንና የኤችአይቪ (HIV) ስርጭትን ይቀንሳል። ከሌላ ዘዴ ጋር አብሮ መጠቀም ይቻላል።
• ጡት በማጥባት ብቻ እርግዝናን መከላከል (LAM) የሚቻለው ሦስቱም ሲሟሉ ብቻ ነው፦ ሕፃኑ ስድስት ወር ሳይሞላው፣ ቀንና ማታ በደንብ ሲጠባ፣ የወር አበባ ሳይመጣ ሲቀር። ከዚህ ውጭ ሌላ ዘዴ ያስፈልጋል።
• ድንገተኛ ግንኙነት ከተፈጸመ ወይም መከላከያው ካልሰራ፣ የድንገተኛ ጊዜ መከላከያ (emergency contraception) በአጭር ጊዜ ውስጥ መውሰድ ይቻላል፤ በቶሎ በወሰዱ ቁጥር ይሻላል።
• በሕብረተሰቡ ውስጥ የሚነገሩ የተሳሳቱ አመለካከቶችን አይመኑ፤ ትክክለኛ መረጃ ከተረጋገጡ የጤና ተቋማትና ባለሙያዎች ያግኙ።
• ከባልደረባዎ ጋር በግልጽ ይወያዩ።

ሐኪም መቼ ማየት? (When to see a doctor)

• ዘዴ ከመምረጥዎ በፊት። ባለሙያዎች ሚስጥራዊነት በተጠበቀበት ሁኔታ (confidential counselling) ስለ እያንዳንዱ ዘዴ በቂ መረጃ ይሰጣሉ።
• ከወሊድ በኋላ። የሚመረጠው ዘዴ እንደ እናትየው የጤና ሁኔታና ጡት ማጥባት (breastfeeding) ጊዜ በባለሙያ ምክር ይወሰናል።
• የጎንዮሽ ጉዳቱ ካስቸገረዎት ወይም ዘዴውን መቀየር ከፈለጉ።
• መከላከያ እየተጠቀሙ የወር አበባዎ ከቀረ ወይም እርግዝና ከጠረጠሩ።
• የደም ግፊት፣ ማይግሬን፣ የደም መርጋት ታሪክ ካለዎት ወይም የሚያጨሱ ከሆነ፤ አንዳንድ ዘዴዎች ላይመቹ ይችላሉ።
• ልጅ ለመውለድ ሲፈልጉ።

መከላከያ (Prevention)

• ትክክለኛ ዘዴን በተከታታይ መጠቀም ያልተፈለገ እርግዝናን ይከላከላል።
• ኮንዶም የአባለዘር በሽታዎችንና ኤችአይቪን ይከላከላል።
• ልጆችን ማራራቅ የእናትና የልጅ ጤናን ይጠብቃል።
• ከወሊድ በኋላ ስለሚጠቀሙት ዘዴ በእርግዝና ወቅት አስቀድመው ያቅዱ።
• ስለ ቤተሰብ ምጣኔ ከባልደረባዎ ጋር በጋራ ይወስኑ፤ ትክክለኛ መረጃ ይያዙ፤ የሕይወትዎን እቅድ በነፃነትና በኃላፊነት ይምሩ።

ለሐኪምዎ የሚጠይቋቸው (Questions for your doctor)

• ለእኔ ጤና የሚስማማው ዘዴ የትኛው ነው?
• ይህ ዘዴ ምን የጎንዮሽ ጉዳት አለው? ለምን ያህል ጊዜ ይቆያል?
• ጡት እያጠባሁ መጠቀም እችላለሁ?
• ላቆም ስፈልግ ወዲያውኑ ማርገዝ እችላለሁ?